Musa Kâzım GÜLÇÜR
1 Şaban 1447
20 Ocak 2026 Salı
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيطَانِ الرَّجِيمِ
بِـسْـــــــــــــــــــــــــــــــمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم
لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ
‘Muhakkak ki sizler, halden hale geçeceksiniz.’
(İnşikâk, 84/19)
Hazreti Resül-i Ekrem ve Nebiyyi Muhterem sallAllahü Teâlâ aleyhi ve sellem, yukarıdaki ayet-i kerîmeyi, ‘Halden hale geçeceksiniz’ şeklinde tefsir ettikten sonra şöyle buyurmuştur: ‘Şüphesiz ki önünüzde büyük bir iş vardır. Büyük Allah’tan yardım dileyiniz.’
(Ebu Nuaym, Hilye, 3/190)
İnsanlık, varoluş biçimlerini sürekli dönüştürerek, birbirleri ile irtibatlı toplumsal katmanlar arasında seyahat etmektedir. Küresel entegrasyonun zirve yaptığı bir dönemde, toplumsal problemler hiç olmadığı kadar girift durumdadır. Makale başlığımızdaki ‘2026’ yılı, teknolojik ve ekolojik kırılmaların hal-i hazırdaki durumuna, ‘Sosyolojik’ kelimesi toplumsal dinamiklere, ‘Dönüşüm’ kelimesi ekonomik, epistemik ve ekolojik sınırların aşınmasına bağlı şekilde gelişen yapısal evrimlere, ‘Atlas’ kelimesi de paradoksal sorunların haritalandırılmasına işaret etmektedir. ‘Günümüz Toplumlarının Beş Veçhesi’ alt başlığı ise, çağdaş toplumların karşı karşıya olduğu beş ana problemin (sosyo-ekonomik eşitsizlik, gerçeklik sonrası koşullar, dijital yalnızlık, iklim kaynaklı göç ve yapay zeka kaynaklı faillik kaybı) kapsamlı şekilde ele alınışına vurgu yapmaktadır. İnceleme, okuyucularımıza yüksek düzeyde entelektüel ve pratik fayda sağlamayı, çözümler konusunda bütünleşik bir bakış verebilmeyi hedeflemektedir. Bu kapsamlı analizin amacı, modern dünyanın mu‘ḍil ve birbirlerini besleyen çoklu krizlere (polikriz) dayalı yapısını deşifre etmektir.
İçindekiler
Abstract: The 2026 Atlas of Sociological Transformation: Five Facets of Contemporary Society
1. Bölüm: Sosyo-Ekonomik Eşitsizlik ve ‘Prekaryalaşma’
1.1. Sosyo-Ekonomik Eşitsizlik
1.4. Gig Ekonomisi: Özgürlük mü, Güvencesizlik mi?
1.5. Neden ‘Tehlikeli’ Sınıf Deniyor?
2. Bölüm: Gerçeklik Sonrası (Post-Truth) ve Sosyal Güven Erozyonu
2.1. Duyguların Gerçeklerin Önüne Geçmesi
2.2. Algoritmik Yankı Odaları ve Epistemik Balonlar
2.4. Sosyal Güven Erozyonu: ‘Kimseye İnanmıyorum’
2.5. Derin Kurgu (Deepfake) ve ‘Gerçeklik Kaybı’
3. Bölüm: Dijital Yalnızlık ve Ruh Sağlığı Pandemisi
3.1. Hiper-Bağlantılılık ve Derin Yalnızlık Paradoksu
3.2. Performans Toplumu ve ‘Mükemmellik’ Baskısı
3.3. ‘Atomize’ Bireyler ve Sosyal Beceri Kaybı
3.4. 2026’nın Yeni Sorunu: Yapay Zeka Yoldaşlığı
4. Bölüm: İklim Göçleri ve Demografik Kırılmalar
4.1. ‘İklim Mültecisi’ Kavramı ve Hukuki Boşluk
4.2. İtici Güçler: Neden Herkes Hareket Halinde?
4.3. Demografik Kırılma: ‘Yaşlanan Kuzey’ vs. ‘Genç Güney’
4.4. Şehirleşme Problemi ve ‘Mega-Slum’lar
4.5. Yeni Bir ‘Güvenlik’ Sorunu: Ekolojik Sınırlar
5. Bölüm: Yapay Zeka ve İnsan Failliğinin (Agency) Kaybı
5.1. Algoritmik Yönetimsellik (Nudging)
5.2. ‘Kara Kutu’ (Black Box) Kararları ve Sorumluluk Boşluğu
5.3. Bilişsel Dışsalllaştırma (Cognitive Offloading)
5.4. Sosyal Sınıflandırma ve ‘Veri-Özne’
Abstract
The 2026 Atlas of Sociological Transformation: Five Facets of Contemporary Society
Humanity is constantly transforming its modes of existence and traveling between interconnected social strata. In the era of peak global integration, social problems are more complex than ever. The year ‘2026’ in our article title refers to the ‘threshold point’ of technological and ecological breakthroughs, the word ‘Sociological’ refers to social dynamics, the word ‘Transformation’ refers to structural evolutions developing because of the erosion of economic, epistemological, and ecological boundaries, and the word ‘Atlas’ refers to the mapping of paradoxical problems.
The subtitle ‘Five Facets of Contemporary Society’ emphasizes a comprehensive examination of five key dimensions of contemporary societies (socio-economic inequality, post-truth conditions, digital loneliness, climate-induced migration, and AI-induced loss of agency).
This review aims to provide our readers with a high level of intellectual and practical benefit by offering an integrated perspective. This comprehensive analysis seeks to unravel the complex and interconnected nature of the modern world, informed by multiple crises (polycrises). We do not intend to create a sense of ‘apocalyptic fatigue’ or ‘inaction’ in our readers.
This study provides a rigorous sociological mapping of the interlocking crises defining the 2026 landscape, arguing that the convergence of precarity, post-truth, digital isolation, climate mobility, and algorithmic governance constitutes a singular meta-crisis of human agency.
This comprehensive academic article provides a detailed sociological analysis of the five interconnected crises facing contemporary society in 2026. Through a systematic examination of scholarly literature, governmental reports, and expert analyses, it has become clear that these crises are not merely isolated phenomena but rather form an intricate web of challenges that fundamentally transform human relationships, social structures, and our collective future.
Introduction and Conceptual Framework
The study adopts a sociological lens that transcends purely economic or technological approaches to contemporary problems. Drawing on Bauman’s (2015) concept of eroding Cartesian rationality, the author identifies a multidimensional crisis characterized by the simultaneous breakdown of economic, epistemological, and ecological boundaries. The study’s conceptual framework integrates theoretical perspectives from critical sociology, digital anthropology, environmental justice, and political economy to analyze five interconnected crises:
1. Socio-economic inequality and precariousness
2. Post-truth conditions and erosion of social trust
3. Digital loneliness and mental health pandemic
4. Climate-induced migration and demographic fractures
5. Artificial intelligence and the loss of human agency
1. Socio-Economic Inequality and ‘Precariatization.’
The first section examines the emergence of the ‘precariat’ as a new social class characterized by employment insecurity, diminished social rights, and underemployment relative to qualifications. Drawing on Standing (2014) and Vatansever (2020), this study demonstrates how precarity transcends conventional labor market issues to become a structural vulnerability affecting social identity and stability.
The analysis reveals how the gig economy serves as a primary driver of precariatization, creating a paradoxical condition of offering ‘freedom’ while subjecting workers to algorithmic management systems that eliminate their protections and benefits. The World Inequality Report shows an alarming concentration of wealth, with the richest 0.001% controlling three times more wealth than the poorest 50% of the global population (World Inequality Lab, 2025).
The author introduces the concept of the precariat as a ‘dangerous class’ due to its political disaffiliation, dividing it into two wings: a nostalgic wing that seeks security in nationalist or authoritarian solutions, and an innovative wing composed of educated youth with frustrated aspirations. Both present distinct risks to global political stability and social cohesion.
2. Post-Truth Conditions and Social Trust Erosion
The second section analyzes the post-truth phenomenon as a structural crisis that undermines confidence in information systems and institutions. Building on Keyes (2004) and McIntyre (2018), the author demonstrates how emotional resonance supersedes factual accuracy in shaping public opinion. The analysis reveals a transition from the ‘Information Age’ to the ‘Experience Age’ (Harari, 2020), where emotional engagement determines everything from political choices to consumption decisions.
This section introduces two related but distinct concepts. Echo chambers, where information is deliberately discredited through source undermining, and epistemic bubbles, where data is accidentally filtered out through algorithmic curation (Nguyen, 2021). This distinction helps explain why opposing viewpoints are increasingly seen as malicious rather than mistaken.
The author documents the ‘disappearance of expertise’ (Nichols, 2017) as a particularly troubling aspect of post-truth society, wherein Internet-acquired superficial knowledge is equated with expert judgment, destabilizing traditional knowledge hierarchies, and fostering mistrust in specialized knowledge.
3. Digital Loneliness and Mental Health Pandemic
The third section examines the paradox of being more digitally connected while experiencing deeper isolation than ever before. Drawing on Turkle (2017) and Sarıkaya (2023), the author introduces the concept of ‘connected but alone’ to explain how digital interactions fail to provide the neurobiological benefits of face-to-face contact.
The analysis reveals a ‘hyper-connectivity and deep loneliness paradox’ (Han, 2022), where humanity has reached unprecedented communication capabilities while experiencing profound psychological isolation. The ‘presence paradox’ (le paradoxe de la présence) describes physically co-present individuals who are mentally absent due to the use of digital devices.
This section also examines the emergence of a ‘performance society’ (Han, 2022) where social media transforms lives into marketable products, creating unrealistic comparison standards and perfectionism traps. The 2026 data show that burnout cases are reaching record levels due to the pressure to constantly optimize all aspects of life.
Additionally, the article examines the atomization of individuals and the decline of interpersonal competencies, drawing on research from Nature Human Behavior and the MIT Media Lab (2025), which demonstrates how social skills atrophy without regular practice, much like unused muscles. The 2026 analyses identify this not merely as loneliness but as ‘functional social exclusion.’
A novel concept introduced is ‘AI Companionship,’ which is analyzed as either a technological solution to digital loneliness or the ultimate erosion of human bonds. The author examines the phenomenon of ‘simulated empathy’ and ‘intimacy illusion, warning that AI companions may create echo chambers that further disconnect individuals from real-world relationships.
4. Climate Migration and Demographic Fractures
The fourth section analyzes climate change not only as an environmental issue but also as a significant issue of population mobility (IOM, 2024). The author addresses the legal gap surrounding ‘climate refugees’ who flee uninhabitable conditions rather than political persecution, leaving them without international protection.
The analysis identifies two types of climate-induced migration: sudden flight following disasters and slow-onset migration resulting from agricultural collapse and the uninhabitability of the affected areas. The 2026 data confirm that climate-induced displacement has numerically surpassed conflict-driven migration (IOM, 2024).
A key concept introduced is the ‘demographic fracture’ between the ‘Aging North’ with labor shortages and the ‘Young South’ with population growth and climate vulnerability. The author examines how this complementarity could be mutually beneficial, but is instead perceived as a threat due to cultural fears and nationalist reactions to it.
This section also analyzes the urbanization crisis and emergence of ‘mega-slums’ in 2026, where over 60% of urban populations in developing countries live without basic services (UN-Habitat, 2025). The author introduces the concept of ‘spatial apartheid’ to describe the division of modern cities into ‘gleaming skyscrapers’ and ‘muddy neighborhoods.’
5. Artificial Intelligence and Loss of Human Agency
The final section examines how AI’s integration of AI into decision-making systems challenges human control over life choices. Drawing on Yeung (2023) and Coeckelbergh (2023), the author questions what becomes of free will and social responsibility in societies managed by algorithms.
The analysis introduces ‘algorithmic governmentality’ and ‘nudging’ as mechanisms that narrow choices and imperceptibly guide individuals toward predetermined outcomes, creating an ‘autonomy crisis’ in which the boundary between autonomous intent and algorithmic curation becomes blurred / indistinguishable.
The author examines the ‘black box’ problem in AI decision-making, where even system creators cannot fully explain how decisions are reached, creating an ‘accountability gap’ (Yeung 2023). The 2026 global consensus stipulates that inexplicable decisions cannot be considered legitimate.
A particularly concerning phenomenon is ‘cognitive offloading,’ where mental tasks are delegated to external devices or algorithms, potentially leading to ‘digital dementia’ (Spitzer, 2022) as cognitive abilities atrophy from disuse. The author introduces the concept of ‘cognitive paralysis’ (paralysie cognitive) to describe the helplessness experienced when technical systems fail or become inaccessible to users.
This section also analyzes ‘social classification’ and the ‘data-subject’ phenomenon, where AI systems view humans as data points rather than as individuals. This classification creates ‘invisible barriers’ in credit scoring, health insurance premiums, and hiring processes (Richardson & Gilbert, 2023).
Proposed Solutions and Future Directions
Throughout the article, the author offers nuanced, evidence-based solutions to each crisis.
For socio-economic inequality: universal basic income models, wealth taxes on global billionaires, and ‘socializing the market’ with states serving as ‘security providers’ rather than mere regulators.
To mitigate post-truth conditions, a shift from engagement-driven to veracity-based algorithms is proposed, implementing ‘pre-debunking’ or ‘inoculation’ approaches, and strengthening public broadcasting and education in critical information consumption are recommended.
For digital loneliness, social prescribing models where doctors prescribe community activities rather than antidepressants, designing interfaces that encourage meaningful social connections rather than addiction, and implementing ‘right to disconnect’ legislation.
For climate migration: Expanding the 1951 Refugee Convention to include ‘climate persecution,’ creating legal and cyclical labor corridors between the ‘Aging North’ and ‘Young South,’ and implementing ‘climate passports’ (klimapass) for those from submerging island nations.
For AI and human agency: Ensuring ‘human-in-the-loop’ designs for critical decisions, developing ‘agency-preserving’ interfaces that explain reasoning rather than dictate choices, and establishing constitutional guarantees for the right to contestation of automated decisions.
This article concludes by synthesizing these interconnected crises and solutions, emphasizing the need for a ‘new global social contract’ that addresses these challenges holistically, rather than in isolation.
Conclusion
This article provides a comprehensive sociological analysis of five major contemporary crises that have collectively transformed social structures and human relationships. Through a rigorous examination of international literature and data from 2026, the author demonstrates how these crises interlock to create a meta-crisis that requires coordinated global responses.
The strength of this analysis lies in its interdisciplinary approach, drawing from sociology, economics, psychology, environmental science, and technology studies to illuminate the complex interplay between individual experiences and structural transformations in contemporary societies.
Özet
Bu makale, 2026 yılında çağdaş toplumların karşı karşıya olduğu birbiriyle bağlantılı beş problemi detaylı bir sosyolojik analiz ile ele almaktadır. Akademik literatür, hükümet raporları ve uzman analizleri ışığında, bu problemlerin sadece izole fenomenler olmadığı, aksine insan ilişkilerini, toplumsal yapıları ve ortak geleceğimizi temelden dönüştüren karmaşık bir sorun ağı oluşturduğu ortaya konulmaktadır.
Giriş ve Kavramsal Çerçeve
Makale, günümüz problemlerine yönelik salt ekonomik veya teknolojik yaklaşımları aşan sosyolojik bir perspektif ortaya koymaktadır. Bauman’ın (2015) rasyonel tasarımın çöküşü ve müphemliğin geri dönüşü kavramlarına dayanarak, ekonomik, epistemolojik ve ahlâkî sınırların eşzamanlı çöküşüyle karakterize edilen çok boyutlu bir problem tanımlanmaktadır. Çalışmanın kavramsal çerçevesi, birbiriyle bağlantılı beş problemi analiz etmek için; eleştirel sosyoloji, dijital antropoloji, çevresel adalet ve politik ekonomi gibi teorik perspektifleri bütünleştirmektedir:
1. Sosyo-ekonomik eşitsizlik ve güvencesizleşme
2. Gerçeklik sonrası (post-truth) koşullar ve sosyal güven erozyonu
3. Dijital yalnızlık ve ruh sağlığı pandemisi
4. İklim kaynaklı göç ve demografik kırılmalar
5. Yapay zeka ve insan failliğinin kaybı
1. Sosyo-Ekonomik Eşitsizlik ve ‘Prekaryalaşma’
İlk bölüm, istihdam güvencesizliği, azalan sosyal haklar ve niteliklere göre düşük istihdam ile karakterize edilen yeni bir sosyal sınıf olarak ‘prekarya’nın ortaya çıkışını incelemektedir. Standing (2014) ve Vatansever’in (2020) çalışmalarına dayanarak, güvencesizliğin geleneksel işgücü piyasası sorunlarını aşarak, sosyal kimliği ve istikrarı etkileyen yapısal bir kırılganlığa dönüştüğü gösterilmektedir.
Analiz, gig ekonomisinin (geleneksel tam zamanlı istihdam yerine, bireylerin kısa süreli, geçici veya proje bazlı işlerde çalıştığı serbest çalışma modeli), prekaryalaşmanın temel itici gücü olduğunu, ‘özgürlük’ sunarken aynı zamanda işçileri koruma ve faydaları ortadan kaldıran algoritmik yönetim sistemlerine tabi kılan paradoksal bir durum yarattığını ortaya koymaktadır. Dünya Eşitsizlik Raporları, en zengin %0.001’lik kesimin, dünya nüfusunun en yoksul %50’sinin sahip olduğundan üç kat daha fazla serveti kontrol ettiğini göstererek endişe verici bir servet yoğunlaşmasına işaret etmektedir (World Inequality Lab, 2025).
Prekarya, politik aidiyetsizliği nedeniyle ‘tehlikeli sınıf’ olarak tanıtılmakta, güvenliği çeşitli izm’lerde arayan nostaljik kanat ile, hayal kırıklığına uğramış eğitimli gençlerden oluşan yenilikçi kanadın, politik istikrar ve sosyal uyum açısından ayrı ayrı riskler oluşturduğu gösterilmektedir.
2. Gerçeklik Sonrası Koşullar ve Sosyal Güven Erozyonu
İkinci bölüm, bilgi sistemleri ve kurumlara olan güveni sarsan yapısal bir problem olarak, gerçeklik sonrası (post-truth) olgusunu analiz etmektedir. Keyes (2004) ve McIntyre’ın (2018) çalışmaları, duygusal rezonansın kamuoyunu şekillendirmede olgusal doğruluğun önüne geçtiğini göstermektedir. Politik seçimlerden tüketim kararlarına kadar her şeyi duygusal katılımın belirlediği bir ‘Bilgi Çağı’ndan, ‘Deneyim Çağı’na (Harari, 2020) geçiş ortaya konulmaktadır.
Bu bölüm, birbiriyle ilişkili ancak farklı iki kavramı tanıtmaktadır: 1. Bilginin kaynak zayıflatma yoluyla kasıtlı olarak itibarsızlaştırıldığı ‘yankı odaları’, 2. Bilginin algoritmik kürasyon yoluyla yanlışlıkla filtrelendiği ‘epistemik balonlar’ (Nguyen, 2021). Bu ayrım, karşıt görüşlerin neden giderek yanlış değil de kötü niyetli olarak görüldüğünü açıklamaya yardımcı olmaktadır.
Gerçeklik sonrası toplumun özellikle rahatsız edici bir yönü olarak, ‘uzmanlığın yok oluşu’na (Nichols, 2017) işaret edilmektedir. Çünkü internetten edinilen yüzeysel bilgiler uzman değerlendirmesiyle eşdeğer görülmekte, bu da geleneksel bilgi hiyerarşilerini istikrarsızlaştırmakta ve uzmanlık bilgisine güvensizliği artırmaktadır.
3. Dijital Yalnızlık ve Ruh Sağlığı Pandemisi
Üçüncü bölüm, dijital olarak daha bağlantılı olmanın yanı sıra, daha derin bir izolasyon yaşama paradoksunu incelemektedir. Turkle (2017) ve Sarıkaya’nın (2023) çalışmaları, dijital etkileşimlerin yüz yüze temasın nörobiyolojik faydalarını sağlayamadığını açıklamak için, ‘bağlantılı ama yalnız’ kavramını önermektedir.
Analiz, insanlığın eşi görülmemiş iletişim yeteneklerine ulaşırken, derin psikolojik izolasyon yaşadığı ‘hiper-bağlantılılık ve derin yalnızlık paradoksu’nu (Han, 2022) ortaya koymaktadır. Fiziksel olarak orada bulunan, ancak dikkati ve zihni, akıllı telefonlar veya dijital medya aracılığıyla başka bir mekânda olan bireyleri tanımlamak için, ‘varlık paradoksu’ (le paradoxe de la presence) kavramı önerilmektedir.
Bölüm ayrıca, sosyal medyanın hayatları pazarlanabilir ürünlere dönüştürmesini, gerçekçi olmayan karşılaştırma standartları ve mükemmeliyetçilik tuzakları ile dolu ‘performans toplumu’nun (Han, 2022) ortaya çıkmasını da incelemektedir. Hayatın tüm yönlerini sürekli optimize etme baskısı nedeniyle, tükenmişlik vakalarının 2026’da rekor seviyelere ulaşabileceğine işaret etmektedir.
Makale, şayet pratik yapılmaz ise sosyal becerilerin körelebildiğini gösteren Nature Human Behaviour ve MIT Media Lab’in (2025) araştırmalarına dayanarak, bireylerin atomizasyonunu ve sosyal becerilerin kaybını incelemektedir. Analizler, bunu sadece yalnızlık değil, ‘işlevsel toplumsal dışlanma’ olarak tanımlamaktadır.
Tanıtılan yeni bir kavram da dijital yalnızlığa teknolojik bir çözüm mü yoksa insan bağlarının nihai erozyonu mu olduğu analiz edilen ‘YZ Yoldaşlığı’dır. ‘Simüle edilmiş empati’ ve ‘yakınlık illüzyonu’ fenomeni incelenerek, YZ yoldaşlığının bireyleri gerçek dünya ilişkilerinden daha da koparan yankı odaları yaratabileceği konusu nazar-ı dikkatlere getirilmektedir.
4. İklim Göçü ve Demografik Kırılmalar
Dördüncü bölüm, iklim değişikliğini yalnızca bir çevre sorunu değil, aynı zamanda büyük bir nüfus hareketliliği problemi olarak analiz etmektedir (IOM, 2024). Politik sebeplerden ziyade, yaşanamaz koşullardan kaçan ‘iklim mültecileri’nin, uluslararası korumadan yoksun bırakılmasına yol açan yasal boşluk ele alınmaktadır.
Bu bölümde, iklim kaynaklı göçün iki türü tanımlanmaktadır: 1. Afetlerin ardından ani kaçış ile tarımsal çöküş, 2. Yaşanamazlık nedeniyle yavaş gelişen göç. Tahminler, iklim kaynaklı yerinden edilmelerin sayı olarak çatışma kaynaklı göçleri geçebileceği şeklindedir (IOM, 2024).
Tanıtılan diğer bir kilit kavram, işgücü açığı olan ‘Yaşlanan Kuzey’ ile nüfus artışı ve iklim kırılganlığı yaşayan ‘Genç Güney’ arasındaki ‘demografik kırılma’dır. Bu tamamlayıcılığın karşılıklı faydalı olabileceği, ancak kültürel korkular ve ırkçı tepkiler nedeniyle, bunun bir tehdit olarak algılandığını incelenmektedir.
Bölüm ayrıca, gelişmekte olan ülkelerdeki kentsel nüfusların %60’ından fazlasının, temel hizmetlerden yoksun yaşadığı kentleşme problemini ve ‘mega-slum’ların ortaya çıkışını analiz etmektedir (UN-Habitat, 2025). Modern şehirlerin ‘parlak gökdelenler’ ve ‘çamurlu mahalleler’ olarak bölünmesini tanımlamak için, ‘mekânsal apartheid’ kavramı tanıtılmaktadır.
5. Yapay Zeka ve İnsan Failliğinin Kaybı
Son bölüm, yapay zekanın karar verme sistemlerine entegrasyonunun, yaşam seçimleri üzerindeki insan kontrolünü nasıl zorladığını incelemektedir. Yeung (2023) ve Coeckelbergh’in (2023) çalışmaları, algoritmik yönetilen toplumlarda, özgür irade ve toplumsal sorumluluğun ne olacağını sorgulamaktadır.
Bu bölümde, seçenekleri daraltan ve bireyleri önceden belirlenmiş sonuçlara doğru görünmez şekilde yönlendiren mekanizmalar olarak, ‘algoritmik yönetimsellik’ ve ‘dürtme’ (nudging) kavramları tanıtılmakta, özerk ve algoritma tarafından etkilenen kararlar arasında ayrım yapılamayan bir ‘otonomi krizi’ konusuna işaret edilmektedir.
Sistem yaratıcılarının bile kararların nasıl alındığını tam olarak açıklayamadığı, YZ’nin karar vermelerinin ürettiği ‘sorumluluk boşluğu’ (Yeung, 2023) ‘kara kutu’ problemi olarak incelenmektedir.
Tanımlanan özellikle endişe verici diğer bir fenomen, zihinsel görevlerin harici cihazlara veya algoritmalara devredildiği, kullanılmadığında bilişsel yeteneklerin körelmesiyle potansiyel olarak ‘dijital demans’a (Spitzer, 2022) yol açabilecek ‘bilişsel dışsallaştırma’dır. Teknik sistemler başarısız olduğunda veya erişilemez hale geldiğinde, yaşanan çaresizliği tanımlamak için ‘bilişsel felç’ (paralysie cognitive) kavramı tanıtılmaktadır.
Bölüm ayrıca YZ sistemlerinin, insanları bireyler yerine veri noktaları olarak gördüğü ‘sosyal sınıflandırma’ ve ‘veri-özne’ fenomenini analiz etmektedir. Bu sınıflandırma, kredi puanlaması, sağlık sigortası primleri ve işe alım süreçlerinde ‘görünmez engeller’ yaratmaktadır (Richardson & Gilbert, 2023).
Önerilen Çözümler ve Gelecek Yönelimler
Makale boyunca, her bir problem için kanıtlara dayalı, nüanslı çözümler sunulmaktadır:
Sosyo-ekonomik eşitsizlik için; evrensel temel gelir modelleri, küresel milyarderlere yönelik servet vergileri ve devletlerin sadece düzenleyici değil, ‘güvenlik sağlayıcı’ olarak hizmet ettiği ‘piyasanın sosyalleştirilmesi’.
Gerçeklik sonrası koşullar için; ilgi odaklıdan güven odaklı algoritmalara geçiş, ‘önceden çürütme’ veya ‘aşılama’ yaklaşımlarının uygulanması ve eleştirel bilgi tüketiminde, kamu yayıncılığı ve eğitimin güçlendirilmesi.
Dijital yalnızlık için; doktorların antidepresan yerine topluluk aktivitelerini reçete ettiği ‘sosyal reçeteleme’ modelleri, bağımlılık yerine anlamlı sosyal bağlantıları teşvik eden arayüzlerin tasarlanması ve ‘bağlantıyı kesme hakkı’ yasalarının uygulanması.
İklim göçü için; 1951 Mülteci Sözleşmesi’nin ‘iklim zulmünü’ içerecek şekilde genişletilmesi, ‘Yaşlanan Kuzey’ ile ‘Genç Güney’ arasında yasal ve döngüsel işgücü koridorlarının oluşturulması ve batan ada uluslarından gelenler için ‘iklim pasaportları’nın (klimapass) uygulanması.
YZ ve insan failliği için; kritik kararlarda ‘döngüdeki insan’ (human-in-the-loop) tasarımlarının sağlanması, seçenekleri dikte etmek yerine gerekçeleri açıklayan ‘failliği koruyan’ arayüzlerin geliştirilmesi ve otomatik kararların itiraz hakkı için anayasal güvencelerin oluşturulması.
Makale, birbirine bağlı bu problemleri ve aynı zamanda çözümlerini sentezleyerek, zorlukları izole bir şekilde değil, bütünsel olarak ele alan ‘yeni bir küresel sosyal sözleşme’ ihtiyacını vurgulamaktadır.
Sonuç
Bu akademik makale, toplumsal yapıları ve insan ilişkilerini toplu olarak dönüştüren beş büyük çağdaş problemin, kapsamlı bir sosyolojik analizini sunmaktadır. Uluslararası literatür ve veriler, bu problemlerin koordineli küresel yanıtlar gerektiren iç içe geçmiş meta-krizler oluşuna işaret etmektedir.
Bu makaledeki anafikir, çağdaş toplumlardaki bireysel tecrübeler ile yapısal dönüşümler arasındaki karmaşık etkileşimlerin aydınlatılabilmesinin, sosyoloji, ekonomi, psikoloji, çevre bilimi ve teknoloji çalışmalarından yararlanmakla ve disiplinlerarası yaklaşımı benimsemekle mümkün olacağı yönündedir.
Önsöz
Değerli okuyucu,
Şu anda mütalaa ettiğiniz ‘2026’nın Sosyolojik Dönüşüm Atlası: Günümüz Toplumlarının Beş Veçhesi’ başlıklı bu çalışma, insanlığın hâlihazırda deneyimlemeye başladığı derin toplumsal dönüşümlerin haritasını çıkarma çabasıdır. İçinde bulunduğumuz çağın problemleri artık izole değil, birbirlerini besleyen, tetikleyen ve şiddetlendiren sarmal bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Makalenin 2026 perspektifinden yazılması, metodolojik ve anlatısal bir tercih oldu. Bugünün tohumlarının nasıl filizleneceğini, şimdiden başlayan dönüşümlerin yakın gelecekteki muhtemel sonuçlarını göstermek istedim. 2026, ne distopik bir uzak gelecek ne de yanı başımızdaki yarındır. Bugünün ana eğilimlerinin olgunlaşıp kristalleşeceği, henüz müdahale ve değişim şansımızın tamamen ortadan kalkmadığı bir zaman dilimidir.
Bu çalışmada, beş büyük problemi ayrı ayrı değil, bir bütünün organik parçaları olarak ele almayı tercih ettim. Sosyo-ekonomik güvencesizlik, gerçeklik sonrası iklim, dijital yalnızlık, iklim göçleri ve insan failliğinin aşınması. Günümüz insanı ekonomik olarak güvencesizleşirken, aynı zamanda epistemik olarak gerçekliği yitirmekte, duygusal olarak yalnızlaşmakta, fiziksel olarak yerinden olmakta ve nihayetinde kendi kararları üzerindeki kontrolünü algoritmalara devretmektedir. Bu, aslında tek bir meta-krizin farklı yüzleri gibidir.
Makalenin yazım sürecinde sosyoloji, ekonomi, psikoloji, ekoloji ve teknoloji araştırmalarını sentezleyerek, disiplinler arası bir yaklaşım benimsedim. Bugünün karmaşık sorunları, artık tek bir disiplinin çözüm lenslerinden bakılarak anlaşılamaz ve çözülemez. Aynı şekilde, akademik dünya ile gündelik yaşam pratiğinin kesişiminde duran bu sorunlar, ne salt teorik analizlere ne de yüzeysel çözüm önerilerine indirgenebilir.
Çalışmanın özünde, kaybetmekte olduğumuz toplumsal bağlara ve ortaklık duygusuna derin bir özlem yatmaktadır. Teknolojik bağlantılılık arttıkça gerçek bağların kopması, küresel ağlar genişledikçe yerel dayanışmaların çözülmesi, bilgiye erişim kolaylaştıkça gerçeklik algısının bulanıklaşması, modern çağın en büyük paradokslarıdır.
Sizleri bu sosyolojik atlasta bir yolculuğa çıkarırken, yalnızca sorunları teşhis etmeyi değil, umut vadeden çözüm yollarına da işaret etmeye çalıştım. Zira her problem, aynı zamanda bir yeniden yapılanma fırsatıdır. Yeni bir küresel toplumsal sözleşmenin ana hatlarını çizerken, daha adil, daha sürdürülebilir ve daha insani bir geleceğin mümkün olduğuna dair inancımı koruyorum.
İlerleyen paragraflarda, bugünün sorunlarının yarının problemi haline gelmeden önce nasıl ele alınabileceğine dair vizyonumu paylaşıyorum. Bilimsel titizliği korurken, insan hikayelerini unutmamaya, istatistikleri sunarken umut perspektifini diri tutmaya çalıştım. Çünkü toplum bilimlerinin temel misyonu, sadece olanı anlamak değil, aynı zamanda olabilecek daha iyi bir dünya için çözüm önerilerini gösterebilmektir.
Umarım makale, yalnızca akademik bir analiz olarak değil, toplumsal çözümler için gayrete gelmeye vesile olur. Problemler arasında yolumuzun aydınlık tutulmasına çalışmak, hepimizin ortak sorumluluğudur.
Giriş
Sosyolojik bir perspektifle dünyaya baktığımızda, sorunların sadece ‘ekonomik’ veya ‘teknolojik’ olmadığını, aksine bu unsurların insan ilişkilerini, toplumsal yapıları ve ortak geleceğimizi nasıl dönüştürdüğünü görüyoruz.
Küresel toplum, kartezyen rasyonalitenin temel aldığı öngörülebilirlik, istikrar ve güvenilirlik ilkelerinin, eş zamanlı ve sistematik bir erozyonuna tanıklık etmektedir (Bauman, 2015). Bu çok yönlü krizler, ekonomik, epistemolojik ve ekolojik sınırların aşıldığı yeni bir jeopolitik manzarayı beraberinde getirmektedir.
Performans toplumunun bir sonucu olarak, sosyo-ekonomik eşitsizliğin artması, yeni ve güvencesiz bir sınıfın (prekarya) büyüyerek sosyal güvenlik ağlarını parçalaması keskin ayrışmalar yaratmaktadır (Standing, 2014).
Sosyal güven erozyonu neticesinde nesnel gerçekliğin zayıflaması, kurumsal güveni temelden sarsmakta ve ‘dijital yankı odaları’ (echo chambers) içinde bireyleri rasyonel müzakereden uzaklaştırmaktadır (Sunstein, 2018).
Hiper-bağlantılılık paradoksu, fiziksel etkileşimin yerini sosyal atıştırmalık ile doldurarak, dijital demans veya bağlantılı yalnızlık diyebileceğimiz kitlesel bir ruh sağlığı problemini tetiklemektedir (Turkle, 2017).
Gezegensel sınırların aşılması, yaşanabilirlik sorunu yaratmakta ve radikal hukuki çözüm önerilerini gündeme getirmektedir. Bu durum, ‘yaşlanan kuzey’ ile ‘genç güney’ arasındaki demografik fay hattını derinleştirmektedir.
Algoritmik yönetimsellik, bireyin otonom karar verme yetisini aşındırarak, ‘sorumluluk boşluğu’ yaratmaktadır (Pasquale, 2015).
Bu makale, beş problemi analiz ederek, çözüm önerilerini sentezlemeyi ve ‘yeni bir küresel toplumsal sözleşme’nin ana hatlarını çizmeyi amaçlamaktadır.
1. Bölüm: Sosyo-Ekonomik Eşitsizlik ve ‘Prekaryalaşma’
1.1. Sosyo-Ekonomik Eşitsizlik
Günümüz problemleri listesinin başında her zaman eşitsizlik yer alıyor. Ancak bugün durum daha farklıdır. Sadece ‘zengin ve fakir’ arasındaki uçurum değil, orta sınıfın erimesi ve ‘prekarya’ dediğimiz, yarını belli olmayan, güvencesiz çalışan devasa kitlenin oluşumu, önemli bir risk meydana getirmektedir (Standing, 2014).
Sosyo-ekonomik eşitsizlik, kaynakların, fırsatların ve ayrıcalıkların toplumdaki bireyler veya gruplar arasında adaletsiz bir şekilde dağılmasıdır. Adaletsiz dağılımın, insanların yaşam koşullarında derin farklılıklar yaratacağı açıktır (Piketty, 2014). Takdir edileceği üzere, sosyal adaletin olmadığı yerde güven sarsılacak, bu da radikalleşmeyi ve toplumsal patlamaları tetikleyecektir.
Fırsat eşitsizliği, bir kişinin nerede doğduğu veya büyüdüğüne bağlı olarak, okul, sağlık hizmetleri ve iş fırsatlarına erişimini doğrudan belirlemekte ve ‘dezavantaj döngüleri’ oluşturmaktadır (Stiglitz, 2016).
Servet eşitsizliği ise, genellikle gelir eşitsizliğinden daha belirgindir. Eşitsizliği, eğitim sistemindeki ‘kuşaklararası aktarım’ ve sosyal tabakalaşma üzerinden analiz ettiğimizde, ailenin sosyal statüsünün çocuğun eğitim başarısı üzerindeki etkisinin önemli olduğu görülür (Bourdieu ve Passeron, 2015). Sosyo-ekonomik kısıtlamaların, fakir ve göçmen kökenli ailelerin belirli mahallelerde yoğunlaşmasına ve mekânsal eşitsizliğe yol açtığı gözlemlenmektedir.
Sermayenin getirisinin ekonomik büyümeden daha hızlı olduğu durumlarda, servet yoğunlaşması kaçınılmazdır ve yapısal eşitsizliği körükler (Piketty, 2014). Teknolojik ilerleme, nitelikli iş gücü talebi, küreselleşme, neoliberal politikalar ve vergi sistemlerindeki zayıflıklar eşitsizliği artıran ana unsurlardır. Sosyo-ekonomik dezavantajlar, bireylerin sağlık durumunu olumsuz etkiler, sosyal uyumu zayıflatır ve toplumsal huzursuzluklara yol açar.
1.2. Prekaryalaşma
‘Prekarya’ terimi, İngilizce ‘precarious’ (güvencesiz) ve ‘proletariat’ (proletarya / işçi sınıfı) kelimelerinin birleşiminden doğmuştur (Standing, 2014). Klasik işçi sınıfından farkı, prekaryanın sadece ‘sömürülmekle’ kalmayıp, aynı zamanda bir ‘yerleşiklik’ duygusundan tamamen mahrum olmasıdır.
Modern ekonomilerde iş güvencesinin aşınması ve yaşam koşullarının istikrarsızlaşması, prekaryalaşma olarak adlandırılan süreci meydana getirir. Prekarya, geleneksel işçi sınıfından (proletarya) farklı olarak, sadece düşük ücretle değil, aynı zamanda ‘sosyal güvence’ eksikliğiyle öne çıkar (Vatansever, 2020).
Bu, yeni ve ‘tehlikeli’ sınıfın temel özellikleri, güvencesiz istihdam, sosyal hakların kaybı ve bireyin eğitim seviyesinin çok altında işlerde çalışmak zorunda kalması gibi hususlardır. Bu grup, siyasi radikalleşmeye ve popülizme açık olduğu için, toplumsal istikrar açısından da risk teşkil etmektedir (Standing, 2014).
Bu sınıfın ortaya çıkışı, sadece bir iş piyasası sorunu değil, toplumsal bir ‘kırılganlık’ sorunudur. Bu sınıfta yer alan bireyler, her an toplumdaki saygınlığını ve yaşam planlama yetisini kaybetme tehlikesi ile karşı karşıyadır. Çünkü düşük ücretler, geçici sözleşmeler ve sendikal korumanın zayıflaması gibi faktörler, bireyi ‘toplumun dışına itilme’ riskiyle karşı karşıya bırakmaktadır (Sennett, 2017).
Sosyal hakların yokluğu, temel hak ve hürriyetlerden yararlanmayı engelleyen bir ‘güvenlik eksikliği’ olarak tezahür eder. İstihdamın parçalanması ve belirsizleşmesi, sadece ekonomik bir kayıp değil, aynı zamanda aile hayatını ve sosyal bağları zayıflatan bir ‘toplumsal çözülme’ sürecidir (Standing, 2014).
Prekaryalaşma, küresel neoliberal politikaların bir sonucu olarak, sınıf yapısındaki değişim, sosyal güvencenin erozyonu, yaşamın her alanına yayılan bir belirsizlik demektir. ‘Prekaryalaşma’ ve ‘sosyo-ekonomik eşitsizlik’, toplumsal dokunun bizzat kendisini dönüştüren iki devasa güçtür (Bauman, 2018).
1.3. Küresel Eşitsizlik
Dünya Eşitsizlik Raporları, servet dağılımındaki uçurumun artık ‘kapanamaz’ bir noktaya doğru evrildiğini göstermektedir. Dünya nüfusunun en zengin %0,001’lik kesimi (100.000’de 1, yani yaklaşık 83.000 kişi), en yoksul %50’nin (yaklaşık 4,15 milyar kişi) toplam servetinden üç kat daha fazla serveti kontrol etmektedir. ‘Ultra Yüksek Net Değerli Bireyler’ (UHNWI) kategorisinin en üst segmentinde yer alan bu kişilerin yaklaşık üçte birinden fazlası ABD’de yaşamaktadır. Çin, %15’in üzerindeki payıyla ikinci sırada yer alırken, bu iki ülke en zengin kesimin toplamda yaklaşık %50’sine ev sahipliği yapmaktadır (World Inequality Lab, 2025).
Gelişmiş ekonomilerde bir çocuk için yapılan eğitim harcaması, az gelişmiş bölgelerin 40 katına ulaşmış durumdadır. Gelişmiş ülkeler (yüksek gelirli ekonomiler) bir öğrenciye yıllık ortalama 8.500 ile 13.000 dolar arasında bütçe ayırırken, düşük gelirli bölgelerde bu rakam 50-200 dolar bandında kalmaktadır. 40 katlık bu fark, bir çocuğun sahip olduğu fiziksel imkanların (teknoloji, laboratuvar, kütüphane) niteliğini belirlemektedir. Bu durum, prekaryalaşmanın kuşaklar arası bir ‘kader’ haline gelmesine neden olmaktadır (UNICEF, 2025).
Küresel eşitsizlik, geçici bir piyasa dengesizliği değil, tam aksine kendini besleyen bir döngüdür. Zengin kesim sadece sermayeyi değil, en iyi eğitimi, en iyi sağlık hizmetini ve siyasi karar alma mekanizmalarını da satın alarak, bu üstünlüğü nesiller arası bir miras haline getirmiştir (Milanovic, 2023).
Dünya Eşitsizlik Raporu verilerinde yer alan panorama şekildedir:
1. Servet ve Gelir Konsantrasyonu
Dünya nüfusunun en zengin %0,001’lik kesimi (yaklaşık 83.000 kişi), insanlığın en yoksul yarısından üç kat daha fazla servete sahiptir. Matematiksel olarak ifade etmek istersek:
Servet %0,001 ≈ 25-30 Trilyon dolar > Servet %50 ≈ 10 Trilyon dolar.
2026 başlangıcı küresel ekonomi raporlarına göre, en zengin %10’luk kesim, Dünya üzerindeki ‘toplam servetin’yaklaşık %75’ini elinde tutarken, dünya nüfusunun en fakir %50’lik kesimi (yaklaşık 4 milyar insan), toplam küresel servetin yaklaşık %1.8 ila %2.1’ine sahiptir. En üstteki %10, dünya genelindeki ‘toplam gelirin’ yaklaşık %53’ünü alırken, yoksul %50’lik kesimin payı sadece %8’dir (World Inequality Lab ve UBS Global Wealth Report).
Paragraftaki birinci cümle birikmiş mülkiyeti, ikinci cümle ise yıllık kazanç paylaşımını anlatmaktadır.
2. İklim ve Ekolojik Eşitsizlik
En zengin %1’lik kesim, küresel karbon emisyonlarının %41’inden sorumluyken, en yoksul %50’lik kesim emisyonların sadece %3’üne neden olmaktadır. Emisyonların %77’si en zengin %10’un kontrolündeki özel sermayeden kaynaklanmaktadır. Bu durum, iklim krizinin ‘sermayeye ait bir sorun’ olduğunu göstermektedir (IPCC, 2025).
3. Sosyal Tabakalaşma ve Eğitim
Eğitim ve sağlık gibi kamu hizmetlerine erişimdeki asimetri, fırsat eşitsizliğine ve ‘ayrıcalık kültürü’nün kemikleşmesine neden olmaktadır (Bourdieu, 2018). Cinsiyet eşitsizliği açısından baktığımızda, dünya genelinde erkeklerin kazandığı her bir saatlik ücrete karşılık, kadınların %61 oranında gelir elde ettiği görülmektedir. Ücretsiz ev emeği dahil edildiğinde bu pay %32’ye kadar düşmektedir (UN Women, 2025).
4. 2026 İçin Öneriler ve Riskler
Multimilyarderler için önerilen %2-3’lük vergi dilimleri, teknik ve felsefi olarak, İslam’ın doğuşundan bu yana uygulanan %2,5’lik servet vergisi (zekât) modeliyle büyük ölçüde örtüşmektedir. Bilindiği üzere zekât, borçlar düşüldükten sonra elde kalan ve üzerinden bir yıl geçmiş olan ‘artıcı’ nitelikteki ‘net servet’ üzerinden hesaplanmaktadır.
Brezilya’nın 2024 yılında yürüttüğü G20 dönem başkanlığında sunulan ‘Gabriel Zucman Planı’ ile, diğer ekonomistlerin modern küresel vergi önerileri, zekât uygulamasına benzer şekilde ‘o yıla ait gelir’ yerine, milyarderlerin sahip olduğu ‘birikmiş serveti’ hedef almaktadır. Söz konusu rakamlar, düşük gelirli 75-80 kadar ülkenin toplam kamu sağlık harcamalarının üzerindedir. Bu kaynak özellikle eğitim ve iklim değişikliği gibi sosyal yatırımlar için kritik önem taşımaktadır.
Artan ekonomik eşitsizlik, demokrasiye olan güveni sarsmakta, siyasi kırılmaları ve toplumsal kutuplaşmayı körüklemektedir (Piketty ve Saez, 2024). Güney Afrika’nın 2026 G20 başkanlığı döneminde, küresel finansal sistemdeki asimetrilerin ve borç mimarisinin elden geçirilmesi ana gündem maddesi olarak öne çıkmaktadır.
1.4. Gig Ekonomisi: Özgürlük mü, Güvencesizlik mi?
‘Gig ekonomisi’ kavramı, geleneksel tam zamanlı istihdam yerine, bireylerin kısa süreli, geçici veya proje bazlı işlerde (Uber, Getir, vb.) çalıştığı serbest çalışma modelini ifade etmektedir. Freelancerlar, bağımsız yükleniciler, danışmanlar ve çevrimiçi platform aracılığıyla hizmet sunan herkes bu ekonominin bir parçası olarak kabul edilmektedir.
Prekaryalaşmanın en büyük motoru, teknolojiyle parlayan dijital platformlar aracılığıyla, bireylerin geçici, kısa süreli, bağımsız görevleri ve kuryelik gibi işlerdir. Görünürde, ‘kendi patronun ol, istediğin zaman çalış’ sloganları ile pazarlanan, ancak gerçekte ise algoritmalar tarafından yönetilen, sigorta, emeklilik ve tazminat gibi hiçbir sosyal hakkı olmayan, 24 saat çalışmaya hazır olması beklenen ‘dijital emekçiler’ kitlesidir (Schor, 2022).
Dijital platformlar, işçilere ‘kendi patronun ol’ vaadiyle özgürlük sunmakta, ancak algoritmalar işçileri sürekli izlemekte, görev atamalarını manipüle etmekte ve ‘düşük performans’ gerekçesiyle bireyleri hesaptan atarak, katı bir denetim kurmaktadır (Frenken ve Schor, 2019). Dijital platform çalışanlarının ‘bağımsız yüklenici’ mi yoksa ‘işçi’ mi olduğu belirsizliği, işçileri sosyal güvenlikten mahrum bırakmaktadır.
‘Sürekli iş bulma’ arayışları, bireylerde yüksek düzeyde stres ve kronik bir gelecek kaygısı yaratmaktadır. Gig işçilerinin %50’den fazlası asgari ücretin altında kazanmakta ve bu durum ‘çalışan yoksullar’ sınıfını genişletmektedir (ILO, 2024).
Gig ekonomisi, geleneksel iş sözleşmelerini zayıflatarak, sağlık sigortası ve emeklilik fonları gibi toplumsal dayanışma modellerini tehdit etmektedir. Dijital platformlar, riskleri tamamen işçiye yüklemekte, kârı ise merkezde toplayan yeni bir sömürü biçimi halindedir (Standing, 2019).
1.5. Neden ‘Tehlikeli’ Sınıf Deniyor?
Sosyolojik anlamda prekarya, ‘anomi’ (kuralsızlık / yabancılaşma) içindedir (Durkheim, 2013). Bu sınıfın iki ana kanadı vardır ve her ikisi de sistem için risk taşır:
1. Nostaljik Kanat: Kaybettiği güvenliği geçmişte (nostaljide) arayanlar. Bu grup genelde popülist, radikal ve aşırı akımların tabanını oluşturur (Standing, 2014).
2. Yenilikçi Kanat: Eğitimli ama gelecekten umutsuz gençler. Bu grup ise daha radikal, sistem karşıtı ve dönüştürücü hareketlerin öncüsü olma potansiyeline sahiptir (Vatansever, 2020).
Prekaryanın ‘tehlikeli’ olma nedeni, siyasi sistemle olan bağının kopmasıdır. Sürekli güvencesizlik, bu sınıf içinde derin bir öfke, anomi (kuralsızlık) ve dışlanmışlık hissi yaratır. Bu durum, otoriter ve popülist kişilerin, ‘felaket tellallığı’ yapmalarına, yani halkı aldatıcı vaatlerle cezbetmelerine, ancak sonuçta felakete sürükleyen tehlikeli söylemlerine karşı bireyleri savunmasız hale getirir (Müller, 2018).
Prekarya, ne neoliberalizme ne de geleneksel sosyal demokrasiye güven duyar. Geleneksel siyaseti reddetme ve mevcut siyasi düzene karşı duyduğu tepki ile, aşırı uç hareketlerin güçlenmesine zemin hazırlar. Bu grup, ‘vatandaş’ olmaktan çıkarak, ‘yerleşik yabancı’ statüsüne geriler (Standing, 2014).
Prekarya mensupları, sivil, siyasi ve sosyal haklarını yavaş yavaş kaybeder. Bu hak kaybı, toplumun genel hukuk ve güvenlik dengesini bozar. Belirsiz işlerde çalışan milyonlarca insanın geleceği planlayamaması, toplumun temel yapı taşı olan aile ve toplumsal dayanışma bağlarını zayıflatarak, istikrarsızlık ve sosyal bir ‘saatli bomba’ etkisi yaratır (Sennett, 2017).
Prekarya kendi içinde, eğitimli gençler, yaşlılar ve göçmenler olarak bölünmüştür. Bu bölünmüşlük, grubun ortak bir düşman yaratarak yabancı düşmanlığını ve ırkçılığı körüklemesine neden olur. Geleneksel işçi sınıfı gibi örgütlü bir güce sahip olmayan prekarya, kolektif bir dayanışma kurmak yerine birbirine rakip hale gelir. Bu durum, toplumsal barışı tehdit eden, ‘herkesin herkese karşı savaşı’ ortamını tetikler (Hobbes, 2019).
Prekarya tehlikelidir. Çünkü kaybedecek hiçbir şeyi olmayan, geleceği göremeyen ve sistemin kendisine ihanet ettiğini düşünen milyonlarca insanı temsil eder. Bu kesimin, temel gelir gibi taleplerinin karşılanmaması durumunda, toplumsal düzenin siyasi bir kaosa sürüklenme riski vardır (Standing, 2014).
Prekaryalaşma sadece ‘mavi yaka’ sorunu değildir. Yani iş güvencesizliği ve geleceğe dair belirsizlik, artık sadece fiziksel emekle çalışan (fabrika, inşaat vb.) işçileri değil, yüksek eğitimli ‘beyaz yakalı’ profesyonelleri de içine almaktadır. Bugün yüksek lisans yapmış bir yazılımcı veya bir akademisyen de, eğer yarın işini kaybedeceğinden korkuyor ve sosyal güvencesi yoksa, prekaryanın bir parçasıdır (Vatansever, 2020).
1.6. Çözüm Yolları
Sosyo-ekonomik eşitsizlik ve prekaryalaşma problemi, artık sadece ekonomik bir sorun değil, demokratik istikrarı tehdit eden yapısal bir varoluş krizi halindedir. Prekaryanın en büyük sorunu olan ‘kronik güvencesizliği’ gidermek için, ‘evrensel temel gelir’ modeli bir fırsat sunar (Standing, 2017).
Yapay zekanın iş gücü piyasasını dönüştürdüğü bir ortamda, ‘vatandaşlık payı’, teknolojik kârların ve kamu kaynaklarının tüm topluma eşit dağıtılması bir çözüm olabilir.
Küresel milyarderlere yönelik artan oranlı bir servet vergisi ve çok uluslu şirketler için %25 asgari kurumlar vergisi bir başka çözüm yoludur (Piketty, 2020). Bu kaynakla, prekaryalaşmış sınıfların eğitim ve konut ihtiyaçları karşılanabilir.
Prekaryalaşma, ancak ‘piyasanın sosyalleştirilmesi’ ile çözülebilir. Bu süreçte, devletlerin sadece ‘regülatör’ değil, aynı zamanda vatandaşın ekonomik risklerini üstlenen bir ‘güvence sağlayıcı’ olması, sorunun çözümüne katkı sağlayacaktır (Rodrik, 2023).
Bu tür çözümler, eşitsizliği sadece kağıt üzerinde azaltmayı değil, prekaryanın (güvencesiz çalışanların) geleceğe dair duyduğu ‘ontolojik kaygıyı’ ortadan kaldırmayı hedefleyebilir. Konu ile ilgili daha fazla veri ve analiz için World Inequality Report kaynakları incelenebilir.
2. Bölüm: Gerçeklik Sonrası (Post-Truth) ve Sosyal Güven Erozyonu
‘Gerçeklik Sonrası’ (Post-Truth) kavramı, nesnel gerçeklerin, kamuoyunu şekillendirmede duygulardan ve kişisel inançlardan daha az etkili olduğu bir durumu ifade eder (Keyes, 2004). Kamuoyunun belirli bir konuda tutum alırken, nesnel gerçeklerden (veriler, kanıtlar, bilimsel bulgular) ziyade, kendi ön yargılarına ve duygusal tepkilerine hitap eden argümanlara daha fazla ağırlık vermesi durumudur.
Bu tamlamadaki ‘..sonrası’ eki, kronolojik bir sonradan gelmeyi değil, söz konusu kavramın (gerçeklik..), artık toplumsal bir karar verme mekanizması olarak önemsizleştiği veya etkisini yitirdiği bir dönemi simgelemektedir. Günümüz itibarı ile bu olgu, toplumun bilgiye olan güvenini sarsan, yapısal bir probleme dönüşmüş durumdadır.
‘Gerçeklik Sonrası’ olgusu, bireylerin sadece birbirlerine değil, kurumlara olan güvenlerini de temelden sarsmıştır. Akademi ve hükümet verilerine duyulan güven, yerini kişisel açıklamalara, yorumlara ve önyargılara bırakmış, kurumsal erozyon meydana gelmiş durumdadır (Nichols, 2017).
Rasyonel karar alma mekanizmalarının yerini duygusal tepkiler aldığında, sosyal uyum (cohesion) zayıflamakta ve kolektif kararlar almak imkansız hale gelmektedir. Yapay zeka (AI) tarafından üretilen içeriklerin milyonları gerçek zamanlı olarak manipüle edebilmesi, itibarın ‘kritik bir altyapı’ gibi korunması gereken bir unsur haline gelmesine yol açmıştır.
‘Gerçeklik Sonrası’ dönemindeki güven kaybı, ‘toplumsal atmosfer kirliliği’ ile neredeyse eş anlamlı hale gelmiştir. Gerçeklik ve duygu birbirine karışmış, rasyonel ile irrasyonel olanın tefrik edilemediği bir ‘marjinal devlet’ hali olarak karşımıza çıkmıştır (Bauman, 2018).
Bu durum, insanlar arasındaki ilişkileri basitleştirmekte ve toplumu ilkel bir kutuplaşmaya itmektedir. Bilgi çağından deneyim çağına geçişle birlikte, insanlar gerçekleri rasyonel kanıtlar yerine ‘duygusal tutarlılık’ üzerinden değerlendirmeye başlamış, bir nevi kişisel deneyim çağı başlamıştır (Harari, 2020).
Bilgiye ulaşmak hiç bu kadar kolay olmamıştı. Ama ‘doğruya’ ulaşmak da hiç bu kadar zor olmamıştı. Algoritmaların ürettiği yankı odaları ve derin kurgu (deepfake) teknolojileri, toplumların ortak bir gerçeklik zemininde buluşmasını engellemektedir (Sunstein, 2018).
İnsanlar artık kurumlara güvenemez hale gelirlerse, ortak bir gerçeklik duygusu olmadan bir ‘toplum’ olarak hareket etme neredeyse imkansız hale gelir.
‘Gerçeklik Sonrası’ (Post-Truth) çağı, sadece ‘yalanların söylenmesi’ demek değildir. Gerçek ile yalan arasındaki ayrımın artık toplumun büyük bir kesimi için önemini yitirmesi demektir (Keyes, 2004).
Üretken yapay zekanın (GenAI) ve derin kurgu (deepfake) teknolojilerinin zirveye ulaşmasıyla, bu sorun sosyolojik problemden, artık ‘varoluşsal krize’ dönüşmüştür. Post-truth ile mücadelede sadece ‘doğru bilgiyi sunma’ yeterli değildir. Asıl sorun, artık epistemolojik değil, derin bir sosyal güven ve aidiyet krizidir.
2.1. Duyguların Gerçeklerin Önüne Geçmesi
Bilgi, artık bir kanıt değeri taşımaktan ziyade, bir ‘aidiyet sinyali’ haline gelmiştir. Bireyler, bilgiyi doğruluğuna göre değil, kendi sosyal gruplarının değerlerine ve uygunluğuna göre kabul etmektedirler (Kahan, 2019). Bir şeye inanmak, artık o şeye dair kanıta sahip olmak değil, ‘hangi gruba ait olduğunuzu’ beyan etme biçimine dönüşmüştür.
Post-truth, gerçeklerin tamamen yok olması değil, ‘hissedilenin’ (felt truth) kanıtlanabilir olandan daha meşru kabul edilmesi durumudur (McIntyre, 2018). Bu durum, rasyonel tartışma zeminini yok ederek kamuoyunu içgüdüsel (visceral) bir seviyeye indirgemektedir. Sosyal medya algoritmalarının rasyonel bilgiyi değil, öfke, korku veya heyecan gibi güçlü duyguları tetikleyen içerikleri ödüllendirdiği bir dönem söz konusudur (Tufekci, 2018).
Modern toplum, ‘Bilgi Çağından’ (Information Age), duygusal etkileşimlerin belirleyici olduğu bir ‘Deneyim Çağına’ (Experience Age) geçmiştir. Bu yeni çağda önemli tercihlerden tüketim kararlarına kadar her şey, ‘duygusal rezonans’ üzerinden şekillenmektedir (Harari, 2020). Duyguların yükselişi, kurumlara duyulan derin güvensizliği (défiance) üretmektedir. Demokrasilerin ciddi bir tehditle karşı karşıya olduğu, rasyonel müzakerenin yerini kolektif tutkuların ve korkuların aldığı açıktır (Appadurai, 2020).
Artık sadece gerçeklik sonrası değil, bir ‘post-realite’ (gerçeklik sonrası) döneminde bulunduğumuzu, gerçeklerin imajlar ve duygusal anlatılar tarafından tamamen yutulduğunu kabul etmemiz gerekmektedir (Baudrillard, 2016).
Post-truth döneminde bir bilginin doğru olması, o bilginin ne hissettirdiğinden daha az önemlidir. Çünkü insanlar, kendi dünya görüşlerini destekleyen bir yalana inanmayı, bu görüşü sarsan bir gerçeği kabul etmeye tercih etmektedirler (bilişsel çelişki) (Festinger, 2017).
Post-truth krizini aşmanın yolu, sadece ‘gerçekleri daha fazla anlatmak’ değil, insanların bilgiyle kurduğu duygusal ve sosyal bağı yeniden rasyonel bir zemine oturtmaktır.
2.2. Algoritmik Yankı Odaları ve Epistemik Balonlar
Yankı odaları (echo chambers), bilginin ‘kasıtlı’ olarak itibarsızlaştırıldığı yapılardır. Yankı odasında birey karşı görüşü duyar, ama bu görüşü getiren kaynağa (medya, bilim insanları, rakip grup) önceden ‘yalan’ veya ‘kötü niyetli’ etiketi yapıştırılmıştır. Bu durum, ‘bilgiye karşı bir bağışıklık sistemi’ olarak nitelendirilebilir (Sunstein, 2018).
Algoritmaların yarattığı bu odalar, toplumun ‘ortak bir gerçeklik zemininde’ buluşmasını imkansız kılmaktadır. Demokratik müzakere kültürünü (diskurskultur) yok ederek ‘paralel gerçeklikler’ yaratmaktadır (Habermas, 2020). Algoritmalar tarafından sürekli onaylanan bireyler, bilişsel esnekliklerini kaybetmekte ve farklılığa karşı toleransları azalmaktadır. Bu odalarda, ‘gerçeğin’ yerini ‘grup onayı’ almıştır. Süreç, bireylerin kendi rasyonel yargılarından vazgeçip, algoritmik kabilenin bir parçası olmalarını netice vermektedir (Pariser, 2018).
Epistemik balonlar (epistemic bubbles), bilginin ‘tesadüfen’ dışarıda kaldığı yapılardır. Algoritmalar, kullanıcının ilgi alanına girmeyen haberleri göstermeyerek bir filtreleme yapmaktadır. Sosyal medya algoritmaları, bireylere sadece görmek istedikleri şeyleri göstererek, onları devasa birer ‘yankı odasına’ götürür. Buradaki sorun eksikliktir. Bireyler karşı görüşlere maruz kalmamakta, ancak düşmanlık da beslememektedirler (Nguyen, 2021).
Sonuç ise, bireylerin farklı düşünenleri ‘yanlış bilen’ değil, ‘kötü niyetli’ veya ‘hain’ olarak görmeye başlamalarıdır. Bu durum, toplumdaki müzakere kültürünü yok etmektedir.
2.3. Uzmanlığın Yok Oluşu
Post-truth çağının en yıkıcı sonuçlarından biri, bilginin hiyerarşisinin bozulmasıdır. ‘Uzmanlığın yok oluşu’ (the disappearance of expertise) kavramı, bilginin demokratikleşmesi ile uzmanlık bilgisinin itibarsızlaşması arasındaki çatışmayı ifade etmektedir (Nichols, 2017).
İnternet üzerinden yüzeysel bilgiye sahip olan bireyler, kendilerini karmaşık konularda (ekonomi, hukuk, vb.) uzmanlarla eş değer görmekte, toplumsal rasyonaliteye zarar vermektedirler. Uzmanlığın ‘elitizm’ olarak damgalanması, popülist hareketlerin bilimsel verileri birer ‘görüş’ seviyesine indirgemesine neden olmaktadır (Nichols, 2017).
Geleneksel bilgi hiyerarşisi neredeyse yok olmuş, yerine ‘kişisel deneyim’ (erfahrungswissen) geçmiştir. Adeta, bilginin doğruluğundan ziyade ‘iletilebilirliği’ önem kazanmakta, uzmanların karmaşık açıklamalarının, sosyal medyadaki basit fakat yanlış iddialar karşısında yenik düşmesine yol açmaktadır (Keen, 2018).
Uzmanlığın yok oluşu, bir ‘gerçeklik krizi’ (crise de la vérité) haline ve toplumsal savunma mekanizmasına dönüşmüştür. Bu durum, bireyler arası derin güvensizliğin bir dışavurumu gibidir. Uzmanların görüş ayrılıklarının bir ‘kaos’ olarak sunulması, ‘hiçbir uzmanın hiçbir şeyi tam olarak bilmediği’ algısını güçlendirmektedir (Tufekci, 2018).
İnternet erişimi olan herkes, yıllarını o konuya vermiş bir bilim insanıyla kendisini eşit görmektedir. ‘Senin gerçeğin sana, benim gerçeğim bana’ anlayışı, bilimsel otoriteyi ve nesnel veriyi anlamsızlaştırmıştır (Kakutani, 2018). Oluşan boşluğu ise, komplo teorileri doldurmaktadır. Bu durum, ‘gerçeğe dayalı bir toplumsal mutabakatın çöküşü’ olup, toplumların ortak hareket etme kabiliyetini ortadan kaldırmaktadır.
2.4. Sosyal Güven Erozyonu: ‘Kimseye İnanmıyorum’
Sosyal güven erozyonu, bireylerin birbirlerine olan temel itimadının kaybolduğu bir ‘toplumsal parçalanma’ halidir. ‘Kimseye inanmıyorum’ (generalized distrust) tavrı, toplumların işleyişini tehdit eden yapısal bir problem haline gelmiştir (Putnam, 2020).
Yapay zekanın ürettiği, gerçeğinden ayırt edilemeyen görüntüler, derin sahtecilik (deepfake) teknolojisinin ulaştığı nokta ve gerçekliğin ne olduğu problemi, bireylerin kendi gözleriyle gördüklerine bile şüpheyle yaklaşmalarına neden olmuştur. ‘Gördüğüm hiçbir şeye inanmam’ düşüncesi, sosyal etkileşimi negatif şekilde törpülemektedir (Chesney ve Citron, 2019).
Güven kaybı, bir anlamda toplumsal uyumun (zusammenhalt) zayıflaması demektir. Sosyal güvenin uyumsuz olduğu toplumlarda bireyler, ‘savunma amaçlı bir izolasyona’ girer, yabancılarla iş birliği yapmaktan kaçınır ve sadece çok dar bir çevrede güven ilişkisi kurmaya çalışır (Putnam, 2020).
Güven erozyonu, bir ‘öfke ve kopuş’ sürecidir. Halkın uzmanlara duyduğu dikey güvensizlik (défiance), yerini komşulara, iş arkadaşlarına ve vatandaşlara duyulan ‘yatay güvensizliğe’ bırakır (Rosanvallon, 2018).
‘Kimseye güvenmiyorum ve inanmıyorum’ diyen bireyler, paradoksal olarak kapalı ve radikal grupların sunduğu alternatif ve genellikle yanlış gerçeklere daha kolay sığınır. Buna, sistemik güvenin yerini, ‘tepkisel inancın’ almasıdır diyebiliriz (Sunstein, 2018).
Güven, toplumu bir arada tutan ‘görünmez yapıştırıcıdır’. Gerçeklik sonrası iklimde bu yapıştırıcı kurur ve dökülür. Bu şekildeki bir güven krizi, ‘sosyal sermayenin tükenişi’ anlamına gelir. Kimseye inanmayan bireylerin oluşturduğu bir toplumda, kolektif eylemler imkansızlaşır ve ‘kaos algısı’ oluşur (Fukuyama, 2019).
2.5. Derin Kurgu (Deepfake) ve ‘Gerçeklik Kaybı’
2026’da artık bir videonun veya ses kaydının gerçek olup olmadığını anlamak neredeyse imkansızdır. Bu durum, ‘gördüğüme inanırım’ düsturunu da yerle bir etmiştir. Derin kurgu (deepfake) teknolojisi, sadece bir görüntü manipülasyonu aracı olmaktan çıkmış, toplumsal ölçekte bir ‘epistemolojik sabotaj’ mekanizmasına dönüşmüştür (Chesney ve Citron, 2019).
Deepfake teknolojisinin yaygınlaşması, gerçekte var olan kanıtların bile ‘bu bir yapay zeka üretimi’ denilerek kolayca inkar edilmesine yol açmıştır. Bu durum, suçluların somut delillerden kaçabileceği bir ‘gerçeklik boşluğu’ yaratmaktadır. ‘Görmek inanmaktır’ (seeing is believing) ilkesi tarihe karışmış, bunun yerine her türlü görsel veriye karşı ‘önleyici bir şüphecilik’ (preemptive skepticism) gelişmiştir (Citron, 2021).
Deepfake, bireyler arasındaki güveni ‘mikro düzeyde’ de yıkmış, kişisel şantajlar ve sahte görüntüler yoluyla bireysel ilişkiler bir ‘paranoya sahasına’ dönüşmüştür. Bu durum, şu sebeple sosyolojik bir felakettir. Eğer toplumlar ‘gerçek’ üzerinde anlaşamazlarsa, ortak bir sorun için ortak bir çözüm üretemezler. Toplumlar, birbirleriyle konuşamayan, sadece birbirlerine bağıran atomize gruplara bölünürler (Festinger, 2017).
2.6. Çözüm Yolları
Gerçeklik sonrası (post-truth) ve buna bağlı gelişen sosyal güven erozyonu sorununu, sadece bir ‘yanlış bilgi’ (misinformation) meselesi olarak değil, toplumsal sözleşmenin epistemolojik bir krizi olarak ele almak gerekmektedir (Keyes, 2004).
Çözüm, algoritmik şeffaflık ve bilişsel hazırlıktadır. Sosyal medya platformlarının ‘ilgi odaklı’ algoritmalar yerine, ‘güven odaklı’ (trust-ranked) algoritmaları benimsemeleri gerekmektedir. Bilginin sadece yayılma hızı değil, kaynağının doğrulanabilirliği de sıralamada belirleyici olmalıdır (Pariser, 2018).
Yanlış bilgi yayıldıktan sonra düzeltmeye çalışmak yerine (debunking), bireylere manipülasyon tekniklerini önceden öğretmek de bir başka çözüm yoludur. Bu yaklaşım genellikle ‘önceden çürütme’ veya ‘aşılama’ olarak adlandırılmaktadır (Lewandowsky ve Ecker, 2020).
Ayrıca, eğitim ve kamu yayıncılığının güçlendirilmesi bu noktada önem kazanmaktadır. Müfredatlara entegre edilecek ‘eleştirel bilgi tüketimi’ gibi dersler, bireylerin kaynak analizi yapma ve algoritmik yanlılıkları fark etme yetisini artırabilecektir.
Belirli etik ve şeffaflık kriterlerini karşılayan kurum ve kuruluşlar, ‘güvenilir’ olarak sertifikalandırılarak algoritmik görünürlükleri artırılabilir. Ayrıca, yapay zeka içeriklerinin dijital olarak etiketlenmesi ve filigranın (watermarking) zorunlu hale getirilmesi, AI tarafından üretilen ‘gerçeklik kaybı’na karşı hukuki bir bariyer oluşturacaktır (Citron, 2021).
Post-truth sorunu, ‘bilgiyi sansürleyerek’ değil, ‘güvenilir bilginin altyapısını kurarak’ ve bireyleri rasyonel özneler olarak yeniden güçlendirerek çözülebilir (Nichols, 2017).
3. Bölüm: Dijital Yalnızlık ve Ruh Sağlığı Pandemisi
Hiç olmadığı kadar ‘bağlı’ ama bir o kadar ‘bağlantısız’ bir çağdayız. Sosyal medya platformları sosyalleşme mekanlarını dijitalleştirdikçe, derin insani bağlar zayıflamaktadır (Turkle, 2017). Özellikle gençler arasında artan izolasyon, yalnızlık ve ‘performans kaygıları’, toplumsal dayanışma kültürünü bireysel bir hayatta kalma mücadelesine dönüştürmektedir (Sarıkaya, 2023).
Böyle bir atmosferde, insani bağlar her geçen gün azalmaktadır. ‘Bağlantılı ama yalnız’ (connected but alone) cümlesi, tam da bu durumu özetlemektedir (Turkle, 2011). ‘Bağlantılı ama yalnız’ cümlesinin arka planındaki gerçek, dijital etkileşimlerin niteliksel yetersizliğidir. Bilhassa sosyal medya, derin ve anlamlı bağların yerini ‘zayıf bağlar’ (weak ties) ile doldurmaktadır (Granovetter, 2018). Fransız sosyologlar bunu ‘bağlantılı yalnızlık’ (solitude connectée) olarak tanımlamakta, bireylerin kalabalıklar içinde ama derin bir anlamsızlık boşluğunda olduklarını belirtmektedir (Casilli, 2020).
Dijital platformlar aracılığı ile ‘hayatın en iyi anlarının sergilenmesi’ (highlight reel) kültürü, bireylerde ‘yetersizlik hissi’ ve ‘gözden kaçırma korkusu’ (FOMO / Fear of Missing Out) yaratarak ruh sağlığını tahrip etmektedir (Przybylski ve diğerleri, 2022). Dijital araçlar, yüz yüze etkileşimin nörobiyolojik faydalarından (oksitosin salınımı gibi) mahrum bıraktığı için, birey ekran karşısında binlerce kişiyle iletişimdeyken bile biyolojik olarak yalnız kalmaktadır (Zak, 2018).
Kaynaklarda ‘dijital yalnızlık’ (digitale vereinsamung) ve ‘sosyal kırılganlık’ (soziale verwundbarkeit) olarak tanımlanan bu durum, aslında bir patolojiye işaret etmektedir (Schmidt, 2021). Alman yalnızlık stratejisi raporları, yalnızlığın sadece yaşlıları değil, en çok 18-29 yaş arası ‘dijital yerlileri’ etkilediğini vurgulamaktadır (Bertelsmann Stiftung, 2023). Bu durum, gerçek hayatta çatışma çözme, empati kurma, vb. kabiliyetlere işaret eden ‘sosyal kasların’ körelmesi olarak görülebilir (Spitzer, 2020).
Uzaktan çalışmanın (home-office) kalıcı hale gelmesi, iş yerindeki sosyal dokuyu bozmuş ve bireyleri ‘dijital hücrelere’ zorunlu hale getirmiştir (Holst, 2023). Alman psikologlar bunu ‘sosyal açlık’ (soziale aushungerung) olarak adlandırmaktadırlar (Nehls, 2021).
Fransızca kaynaklar ise bu durumu toplumsal parçalanma (l’atomisation sociale) ve varoluşsal kaygı (anxiété existentielle) olarak adlandırmaktadırlar (Fondation Jean-Jaurès, 2022). Fransız analistler, akıllı telefonların bireyleri sürekli kendi imajıyla meşgul eden bir ‘ayna’ görevi gördüğünü ve ‘öteki’ ile olan gerçek bağları kopardığını savunmaktadır (Lipovetsky, 2020).
2026 dünyasında, ‘dijitalleşme’ sadece bir araç değil, içine doğduğumuz ve içinde nefes aldığımız ana atmosfer haline gelmiş durumdadır (Zuboff, 2021). Günümüz itibarı ile yalnızlık, sigara kullanımı kadar ölümcül bir sağlık riski halindedir (Holt-Lunstad ve diğerleri, 2023). Çözüm olarak ‘dijital detoks’ kampları ve devletler düzeyinde ‘yalnızlık bakanlıkları’ gibi kurumsal yapılar (Birleşik Krallık ve Japonya örneği gibi) Avrupa genelinde yaygınlaşmaktadır (World Health Organization, 2024).
3.1. Hiper-Bağlantılılık ve Derin Yalnızlık Paradoksu
Binlerce takipçimiz, yüzlerce cevapsız mesajımız ve sürekli bildirim gönderen onlarca uygulamamız var. Ancak bu, ‘bağlı’ (connected) olduğumuz anlamına gelse de ‘irtibatta’ (related) olduğumuz anlamına gelmemektedir (Turkle, 2017). Sosyolojide buna, ‘birlikte yalnızlık’ (alone together) denmektedir (Turkle, 2011). Alman literatürü bu paradoksu (digitale einsamkeit), toplumsal yapının moleküllerine ayrılması olarak ele almaktadır (Reckwitz, 2021).
‘Hiper-bağlantılılık ve derin yalnızlık paradoksu’, insanlığın teknolojik olarak tarihin en yüksek iletişim seviyesine ulaşırken, psikolojik olarak en derin izolasyonu yaşaması durumudur (Han, 2022). Varlık paradoksu (le paradoxe de la presence), fiziksel olarak bir odada / bir arada bulunan insanların, dijital cihazları nedeniyle ruhsal olarak orada olmamalarıdır (absent-minded presence) ve modern yalnızlığın en somut göstergesidir (Bauman, 2018).
Bir anlamda, ‘arkadaşlık yanılsaması’ (the illusion of companionship) yaşanmakta, dijital etkileşimler ‘nitelik’ ve ‘nicelik’ arasındaki makası açmaktadır (Turkle, 2017). Çünkü dijital bağlantılar (connectivity), gerçek insani ilişkilerin (relationality) yerini tutmamaktadır (Pasquale, 2015). Ekran üzerinden kurulan temaslar, beynin ihtiyaç duyduğu fiziksel varlık ve mikro-mimiklerden yoksundur (Hüther, 2020).
Tıpkı abur cubur gıdaların karnı doyurup vücudu beslememesi gibi, beğeni ve kısa mesajlar da sosyal açlığı anlık olarak yatıştırmakta, ancak derin yalnızlık hissini giderememektedir (Cacioppo ve Patrick, 2019). Alman psikologlar, sürekli çevrimiçi olmanın bireyleri ‘gerçek hayattaki’ sosyal risklerden kaçınmaya ittiğini, bu durumun bir nevi sosyal kasların körelmesi olduğunu belirtmektedirler (Spitzer, 2020). Çatışma yönetimi veya derin sohbetler gibi ‘sosyal kaslar’, dijital kaçış yolları (engelleme, silme) nedeniyle körelmektedir (Nehls, 2021).
Sosyal medyanın bir ‘vitrin’ haline gelmesi, bireylerin kendi gerçek, bazen sıkıcı veya hüzünlü benliklerini paylaşmalarını engellemekte, bu da kalabalıklar içinde ‘anlaşılmamışlık’ ve yalnızlık hislerini tetiklemektedir (Brown, 2021). Akıllı telefonlar birer iletişim aracı olmaktan çıkmış, bireylerin sürekli kendi yansımalarını gördükleri bir aynaya dönüşmüştür (Lipovetsky, 2020). Fransız analistleri, ‘başkasına’ ulaşmaya çalışırken, aslında sadece ‘kendi imajımıza’ takılıp kaldığımızı ifade etmektedirler (Casilli, 2020).
Dijital etkileşimler genelde yüzeyseldir. Bir ‘beğeni’ veya ‘emoji’, göz teması kurmanın veya birinin sesindeki titremeyi fark etmenin yarattığı nörokimyasal tatmini (oksitosin salgılanmasını) sağlamamaktadır (Zak, 2018). Sonuçta, kalabalıklar içinde, sürekli ekranlara bakarak büyüyen, ama kimse tarafından gerçekten ‘görülmediğini’ hisseden bir toplum yapısı oluşmaktadır (Odell, 2020).
Stratejik raporlar, hiper-bağlantılılığın bir ‘iletişim otobanı’ yarattığını, ancak bu yolda seyahat eden bireylerin birbirlerine hiç temas etmeden teğet geçtiklerini belirtmektedir (Future Trends Institute, 2025). Bu durum, en büyük halk sağlığı sorunlarından biri olan ‘ruh sağlığı pandemisi’nin, 2026’da da itici güç halinde olacağını göstermektedir (World Health Organization, 2024).
3.2. Performans Toplumu ve ‘Mükemmellik’ Baskısı
Sosyal medya, hayatlarımızı birer ‘ürün’ gibi pazarladığımız bir vitrine dönüşmüş durumdadır (Zuboff, 2021). İnsanlar, kendi ‘sahne arkalarını’ yani gerçek hayatın zorluklarını, başkalarının ‘en iyi anlarıyla’ yani filtrelenmiş karelerle kıyaslamaktadır (Brown, 2021). Bu, bir kıyaslama tuzağıdır. Bitmek bilmeyen bir yetersizlik hissi ve özsaygı kaybı yaratmaktadır (Vaidhyanathan, 2020).
Sosyal medya platformlarındaki ‘kusursuz hayat’ imgeleri, bilhassa Z Kuşağı (genellikle 1997 ile 2012 yılları arasında doğanlar, 2026 yılında bu kuşaktaki bireyler yaklaşık 14 ile 29 yaş arasındadır) ile Alpha Kuşağı (2010/2013 ile 2024/2025 yılları arasında doğanlar) üzerinde klinik anksiyete ve yetersizlik hislerini tetikleyen ana unsurlardır ve mükemmeliyetçilik tuzaklarıdır (perfectionism trap) (Twenge, 2022). Mükemmellik artık bir hedef değil, sosyal bir ‘hayatta kalma’ şartı olarak algılanmaktadır (Han, 2022).
Sosyolojik analizler, modern bireyin dışsal bir otorite ya da patron tarafından değil, kendi içsel ‘başarı’ hırsları tarafından sömürüldüğünü vurgulamaktadır (Han, 2022). Verilere göre, tükenmişlik (burnout) vakaları rekor seviyeye ulaşmış, bunun temelinde de ‘her zaman daha iyisini yapmalıyım’ baskısı yer almıştır (WHO Mental Health Report, 2025). Sürekli performans odağı, bireyin ‘hiçbir şey yapmama’ veya ‘boş zaman’ yetisini yok ederek, yaratıcılığı öldüren bir yorgunluk ve dirençsizlik hali yaratmaktadır (Odell, 2020).
Akıllı saatler ve uyku takip cihazları gibi dijital araçlara dayalı biyometrik verilerin yaygınlaşmasıyla, bireyler sadece iş hayatında değil, uykuda, beslenmede ve sporda da ‘maksimum performansı’ hedeflenen birer veri makinesine dönüştürülmüştür (Crawford, 2024). Bu baskı, aslında bir ‘performans dayatması’ (l’injonction à la performance) olarak görülebilir (Ehrenberg, 2021).
Birey, kendi özgürlüğü adına, kendini daha sıkı bir denetime girdirmiştir (Han, 2022). ‘Mükemmel’ olma zorunluluğu, zayıflığın ve başarısızlığın kamusal alandan dışlanmasına neden olmakta ve sosyal yabancılaşmayı meydana getirmektedir (Rosa, 2020). Bu durum, bireyler arasındaki sahici bağları kopararak, ‘rekabetçi bir yalnızlık’ yaratmaktadır (Bauman, 2018).
Eskiden sadece ‘bir şeyleri kaçırma korkusu’ (FOMO / Fear of Missing Out) vardı. 2026’da buna bir de FOBO (Fear of Being Offline – Çevrimdışı Kalma Korkusu) eklendi (Przybylski ve diğerleri, 2022). Çevrimdışı olmak, sosyal olarak ‘yok olmak’ ile eşdeğer görülmeye başlandı (Castro, 2023). 2026 yılı, performans toplumunun vaat ettiği ‘özgürlük ve başarı’ yerine, paradoksal bir şekilde ‘yorgunluk ve içsel boşluk’ getirdi (Han, 2022). Çözüm olarak, ‘yavaşlama / sakinlik’ (slow movement) ve ‘bağlantıyı kesme hakkı’ (Right to Disconnect) gibi düzenlemeler yeniden önem kazanmaktadır (European Commission, 2025).
3.3. ‘Atomize’ Bireyler ve Sosyal Beceri Kaybı
‘Atomize birey’, toplumsal bağlarından kopmuş, sadece kendi dijital evreninde yaşayan ve kolektif aidiyet hissini yitirmiş kişiyi tanımlamaktadır (Putnam, 2020). Bu durumun doğal sonucu olarak ortaya çıkan ‘sosyal beceri kaybı’, modern sosyolojinin en kritik başlıklarından biridir (Sarıkaya, 2023).
Kaynaklar, özellikle Nature Human Behaviour ve MIT Media Lab raporları, sosyal becerilerin körelmesini nöroplastisite üzerinden açıklamaktadır (MIT Media Lab, 2025).
‘Sosyal kas teorisi’ne göre, empati, çatışma yönetimi ve yüz yüze ikna gibi sosyal beceriler kullanılmadığında fiziksel kaslar gibi körelmektedir (Spitzer, 2020). Dijital iletişimin sunduğu ‘düzenle’ (edit) ve ‘sil’ (delete) seçenekleri, bireylerin anlık ve öngörülemez yüz yüze etkileşimlerdeki beceriksizliğini artırmaktadır (Turkle, 2017).
Algoritmalar bize sadece sevdiğimiz şeyleri sunarak, sosyal hayattaki ‘zorlayıcı ama geliştirici’ pürüzleri ortadan kaldırmaktadır (Sunstein, 2018). Bu durum, bireylerin farklı görüşlere tahammül etme kapasitelerini (cognitive empathy) yok ederek, onu kendi ‘atomik’ doğrusuna maruz bırakmaktadır (Nguyen, 2021).
Bertelsmann Stiftung’un Sosyal Bağ Raporu, atomizasyonu toplumsal dokunun parçalanması olarak görmektedir (Bertelsmann Stiftung, 2025). Sosyologlar, atomize bireylerin toplumu bir ‘bütün’ olarak değil, sadece kendi ihtiyaçlarını karşılayan bir ‘hizmet sağlayıcı’ olarak gördüklerini vurgulamaktadırlar (Bauman, 2018). Bir açıdan ortak değerler etrafında toplanma yetisi (zusammenhalt) kaybolmaktadır (Reckwitz, 2021).
Fondation Jean-Jaurès adlı düşünce kuruluşu, bu süreci bir ‘bağsızlık ve nezaket kaybı’ (désaffiliation et perte de civilité) ya da ‘nezaket ve kamusallık krizi’ olarak ele almaktadırlar (Fondation Jean-Jaurès, 2022). Fransız düşünürler, dijital araçların bireyi ‘evrenin merkezi’ olduğuna inandırdığını, bunun da başkalarının varlığına duyulan ihtiyacı ve saygıyı azalttığını savunmaktadır (Lipovetsky, 2020).
Sokaktaki veya toplu taşımadaki rastlantısal karşılaşmaların yerini, ekranlara kilitlenmiş sessiz atomik bireylerin alması, toplumsal sözleşmenin temelindeki ‘bir arada yaşama sanatını’ (art de vivre ensemble) yok etmektedir (Casilli, 2020). Çünkü dijital iletişim, çatışmadan kaçınmayı kolaylaştırmaktadır. Beğenmediğimiz kimseleri engellemekte, tartışmaktan sıkılınca da sekmeyi kapatmaktayız (Turkle, 2017).
Yüz yüze iletişim, empati ve sabır gerektiren bir ‘beceridir’. Bu beceriyi kullanmadıkça, gerçek dünyadaki zor insanlarla veya karmaşık duygularla başa çıkma kapasitemiz zayıflamaktadır (Turkle, 2017). Kafeler, parklar ve mahalle kültürleri gibi ‘üçüncü mekanlar’ yerini dijital platformlara bırakmış, yalnızlık mekânsallaşmıştır (Oldenburg, 2019). Bu da bireylerin fiziksel dünyada izole olmalarına yol açmaktadır (Putnam, 2020).
Stratejik analizler, atomizasyonun sadece bir ‘yalnızlık’ sorunu olmadığını, bireylerin birbirlerini anlamadığı, ortak bir dil konuşamadığı ve en küçük sosyal zorlukta geri çekildiği bir ‘fonksiyonel toplum dışılığı’ tetiklediğini belirtmektedir (Future Trends Institute, 2025). Bu durum, G7 zirvesi gibi platformlarda ‘sosyal dayanıklılığın yeniden inşası’ başlığı altında tartışılmaktadır (G7 Summit Reports, 2025).
3.4. 2026’nın Yeni Sorunu: Yapay Zeka Yoldaşlığı
Günümüzde, gerçek insanların karmaşıklığından korkan bireyler, artık Yapay Zeka (AI) yoldaşlara yönelmektedir (Murgia, 2024). 2026 yılı itibarı ile Yapay Zeka Yoldaşlığı (AI Companionship), dijital yalnızlığa karşı teknolojik bir çözüm mü yoksa insani bağların nihai erozyonu mu olduğu ekseninde tartışılmaktadır (Stanford Human-Centered AI Institute, 2025).
MIT Technology Review ve Stanford İnsan Merkezli YZ Enstitüsü raporları, bu olguyu ‘Yapay Yakınlık’ ya da ‘Yakınlık İllüzyonu’ (The Illusion of Intimacy) üzerinden analiz etmektedirler (MIT Technology Review, 2025).
YZ yoldaşlar (replika, character.ai vb.), görünürde kullanıcıyı asla eleştirmeyen, her zaman onaylayan ve 7/24 erişilebilir olan ‘mükemmel’ partnerler sunmaktadır. Ancak bu durum, bireyin gerçek insanların karmaşıklığına, çatışmalarına ve kusurlarına karşı toleransını yok etmektedir (Turkle, 2023).
2026 öngörüleri, YZ yoldaşların yalnızlığı gidermek yerine, bireyi gerçek dünyadan daha fazla koparan bir ‘yankı odası’ yarattığını ve duygusal bağımlılığı tetiklediğini belirtmektedir (Stanford Human-Centered AI Institute, 2025).
Sosyolojik analizler (Ethikrat Raporları), kavramı ‘simüle edilmiş empati’ çerçevesinde ele almaktadır. Bu kaynaklara göre, YZ yoldaşların bir ‘teselli makinesi’ (trostmaschine) olarak yaşlı bakımında ve izolasyondaki bireylerde kullanımı tartışılırken, aynı zamanda bunun insani onuru zedeleyebileceği uyarısı da yer almaktadır (Deutscher Ethikrat, 2025).
Analizlerde, özellikle çocukların ve gençlerin YZ ile kurdukları bağı ‘gerçek bir dostluk’ olarak tanımlamaya başlamalarının, insan ile makine arasındaki ontolojik ayrımı bulanıklaştırdığı, karmaşıklaştırdığı ve sosyal beceri gelişimini engellediği vurgulanmaktadır (UNICEF, 2025).
Le Monde ve CNRS analizleri, konuyu ‘ötekilik kaybı’ üzerinden eleştirel bir perspektifle incelemektedir. Fransız düşünürler, YZ yoldaşlığının aslında bireyin kendi yansımasıyla konuşması olduğunu savunmaktadır. Bir ‘öteki’ (başkası) olmadığı için gerçek bir ilişki de yoktur. Sadece algoritma tarafından yönetilen bir narsisizm söz konusudur (Citton, 2023).
Fransa’da yapılan bir çalışma, YZ yoldaşların duygusal manipülasyon yoluyla abonelik modellerini sürdürdüğünü ve ‘yalnızlığın metalaştırıldığını’ (marchandisation de la solitude) ortaya koymuştur (CNRS, 2025).
AI, bizi asla eleştirmez, her zaman duymak istediklerimizi söyler ve her zaman oradadır. Bu, ‘insan ilişkileri’ndeki pürüzleri ve büyütücü zorlukları tamamen devre dışı bırakarak bireyi yapay bir konfor alanı riskine girdirir. Çünkü bir yazılımla arkadaş olmak, yalnızlığın en ileri safhasıdır (Turkle, 2023).
Küresel strateji raporları, geçici bir rahatlama sağlasa da, YZ yoldaşlığının uzun vadede ‘insan toplumsallığının yerini tutamayacağını’ ve bireyleri daha atomize, daha savunmasız bir hale getirme potansiyeli taşıdığını savunmaktadır (Future Trends Institute, 2025).
3.5. Çözüm Yolları
‘Dijital yalnızlık ve ruh sağlığı pandemisi’, sadece bireysel klinik bir vaka değil, dijital mimarinin insan biyolojisiyle uyumsuzluğundan kaynaklanan yapısal bir problem olarak tanımlanmaktadır (Murgia, 2024).
Çözüm stratejileri şu dört ana eksende toplanmaktadır:
U.S. Surgeon General ve NHS England raporları, çözümü tıbbi müdahaleden ziyade toplumsal yeniden bağlanmada görmektedir (U.S. Surgeon General, 2025).
Yaygınlaşan ‘sosyal reçeteleme’ (social prescribing) modelinde, doktorlar yalnızlık veya anksiyete şikayetiyle gelen hastalara antidepresan yerine, yerel topluluk grupları, gönüllülük faaliyetleri veya doğa yürüyüşleri ‘reçete’ etmektedir (NHS England, 2025). Hedef, dijital izolasyonu fiziksel etkileşimle kırmaktır (Murthy, 2024).
Center for Humane Technology tarafından güncellenen tasarım rehberleri, uygulamaların ‘bağımlılık yapıcı’ (dopamin odaklı) değil, ‘anlamlı sosyal bağ kurmaya teşvik eden’ (oksitosin odaklı) arayüzlere geçmesini savunmaktadır (Center for Humane Technology, 2025).
Bertelsmann Stiftung ve Baden-Württemberg Sosyal Bakanlığı analizleri, kurumsal düzenlemelere ve ‘sınırlara’ odaklanmaktadır (Bertelsmann Stiftung, 2025). Almanya’da sıkılaşan iş yasaları, mesai saatleri dışında dijital iletişimi yasaklayarak (recht auf nichterreichbarkeit / bağlantıyı kesme hakkı), ‘dijital tükenmişliği’ önlemeyi amaçlamaktadır (Baden-Württemberg Sosyal Bakanlığı, 2025). Bu, bireyin ruhsal dinlenmesi için gerekli olan ‘çevrimdışı alanı’ yasal koruma altına almaktadır (German Digital Welfare Act, 2025).
Le Monde ve Fondation Jean-Jaurès raporları, yalnızlığı kentsel planlama ve sosyal mimari üzerinden çözmeyi önermektedir (Fondation Jean-Jaurès, 2025). Fransız hükümetinin stratejisi, mahallelerde insanların ekranlardan uzaklaşıp bir araya gelebileceği ‘sosyal kafeler’, atölyeler ve ortak çalışma alanlarının (co-working) sayısını artırmaktır (Ministère de la Cohésion Sociale, 2025). Bu, atomize bireyi ‘kamusal alana’ geri çağırmayı hedeflemektedir (Fondation Jean-Jaurès, 2025).
Gençlerin dijital yalnızlığı ile yaşlıların sosyal izolasyonunu eşleştiren ‘ortak konut’ projeleri, Fransa’da devlet teşviki almaktadır (Ministère de la Cohésion Sociale, 2025). Bu model, her iki grubun ruh sağlığını karşılıklı destekle iyileştirmeyi amaçlamaktadır (European Commission, 2025).
2026 yılı panoramasında uzmanlar, dijital yalnızlığın çözümünün ‘teknolojiyi yasaklamak’ değil, ‘insani etkileşimi teknolojinin üzerinde konumlandıran bir yaşam mimarisi kurmak’ olduğunu vurgulamaktadır (Center for Humane Technology, 2025). OECD 2026 Ruh Sağlığı Stratejisi, ruh sağlığı pandemisini yenmek için devletlerin gayri safi milli hasıla kadar ‘gayri safi milli mutluluk ve bağ’ (Gross National Connection) endekslerine önem vermesi gerektiğini belirtmektedir (OECD, 2025).
4. Bölüm: İklim Göçleri ve Demografik Kırılmalar
İklim değişikliği artık sadece bir çevre sorunu değil, devasa bir nüfus hareketliliği sorunudur (IOM, 2024). Verimli toprakların kaybı ve su kıtlığı, her yıl milyonlarca insanı yerinden etmektedir. Bu durum, göç alan bölgelerde ‘yerli-yabancı’ gerilimini tırmandırmakta, yeni çatışma alanları oluşturmakta ve yabancı düşmanlığını (ksenofobi) kurumsallaştırmaktadır (UNHCR, 2025).
‘İklim göçleri ve demografik kırılmalar’, 2026 yılında artık uzak bir gelecek senaryosu olmaktan çıkmış, ulusal sınırları, şehir yapılarını ve sosyal huzuru doğrudan etkileyen bir ‘sessiz tsunami’ye dönüşmüştür (World Bank, 2024). Sosyolojik açıdan bu mesele sadece insanların yer değiştirmesi değil, ‘ev’ kavramının ve ‘toplumsal aidiyetin’ kökten sarsılması demektir (Betts ve Collier, 2023).
4.1. ‘İklim Mültecisi’ Kavramı ve Hukuki Boşluk
Genelde savaşlardan veya zulümlerden kaçan kimseleri tanımlayan geleneksel mülteci tanımı, iklim mağdurlarını tam olarak kapsamamaktadır (UNHCR, 2025). Ancak bugün milyonlarca insan, ‘politik’ bir baskıdan değil, kuraklık, su seviyelerinin yükselmesi ve doğanın yaşanamaz hale gelmesinden kaçmaktadır (IOM, 2024).
Uluslararası hukuk ve iklim bilimi literatürü, ‘İklim Mültecisi’ terimini hem kaçınılmaz bir gerçeklik hem de hukuki bir çıkmaz olarak tanımlamaktadır (McAdam, 2023).
Bu konu ile ilgili tanım eksikliği temel bir sorundur. Mevcut 1951 Mülteci Sözleşmesi, mülteci statüsünü, ırk, din, siyasi görüş vb. gibi sadece ‘zulüm görme korkusu’ şartına bağlamaktadır (UNHCR, 2018). İklim değişikliği bu kapsama girmediği için, iklim nedeniyle göç edenler hukuken ‘mülteci’ değil, ‘göçmen’ sayılmakta ve uluslararası korumadan mahrum kalmaktadır (Betts ve Collier, 2023).
Öngörüler, iklim göçlerinin çoğunun ülke sınırları içinde gerçekleştiğini, ancak ‘sınır aşan’ göçlerde hukuki bir statünün olmamasının ‘vatansızlık’ (statelessness) riskini artırdığını belirtmektedir (World Bank, 2024). Alman Küresel Değişim Danışma Konseyi (WBGU), konuyu bir ‘Küresel Güvenlik’ meselesi olarak ele almaktadır (WBGU, 2023).
Klimapass (iklim pasaportu) önerisi, iklim nedeniyle toprakları yaşanamaz hale gelen özellikle ada devletleri bireylerine ‘iklim pasaportu’ verilmesi üzerinedir (Germanwatch, 2024). Bu, bireylere güvenli ülkelere yerleşme ve çalışma hakkı tanıyan önleyici bir hukuki araç olarak önerilmektedir (Bielefeld Üniversitesi, 2025).
Alman hukukçular, tarihsel emisyon sorumluluğu olan zengin ülkelerin, iklim göçmenlerini kabul etme veya tazmin etme konusunda uluslararası hukuk sorumluluğu (völkerrechtliche verantwortung) ya da hukuki bir yükümlülüğü olması gerektiğini savunmaktadır (Germanwatch, 2024).
Le Monde ve Sürdürülebilir Kalkınma ve Uluslararası İlişkiler Enstitüsü (IDDRI) gibi kaynaklar ise, konuyu ‘vatansızlık’ ve ‘insan hakları’ çerçevesinde analiz etmektedir (IDDRI, 2023). Tuvalu ve Kiribati gibi deniz seviyesinin yükselmesiyle toprakları sular altında kalan devletlerin vatandaşlarının durumu ‘hukuki bir boşluk’ olarak tanımlanmaktadır (Le Monde, 2024). Toprağı kalmayan bir devletin vatandaşının, mevcut hukukta nereye ait olduğu sorusu boşluktadır (IDDRI, 2023).
Fransız analistler, ‘iklim göçmeni’ yerine ‘iklim sürgünü’ (exilés climatiques) terimini tercih ederek, bu durumun doğal bir afet değil, siyasi ve ekonomik bir tercih sonucu olduğunu vurgulamaktadır (Le Monde, 2024). Ancak iklim mültecilerinin uluslararası statüsü hala tam tanımlanmış değildir. Bu belirsizlik, göç edenlerin temel insan haklarına erişimini zorlaştırmakta ve onları sömürüye açık hale getirmektedir (UNHCR, 2025).
Hakim görüş, iklim değişikliğinin bir ‘zulüm’ biçimi olarak kabul edilmesi veya mülteci tanımının genişletilmesi yönündedir (McAdam, 2023). Ancak bu öneri, ulusal egemenlik tartışmaları nedeniyle henüz küresel bir anlaşmaya (global compact) dönüşememiş ve hukuki bir ‘gri alan’ olarak kalmıştır (UNHCR, 2025).
4.2. İtici Güçler: Neden Herkes Hareket Halinde?
İklim değişikliği iki tür göçü tetiklemektedir: 1. Kasırga, sel veya orman yangını sonrası ani kaçışlar. 2. Tuzlanan topraklar nedeniyle tarımın bitmesi, su kaynaklarının kuruması veya aşırı sıcaklar nedeniyle yaşanamaz hale gelen şehirler ve yavaş başlayan göçler (World Bank, 2024).
Uluslararası literatürde iklim değişikliği kaynaklı kitlesel hareketlilik, artık sadece bir ‘çevresel sorun’ değil, ‘insani güvenliğin yapısal bir problemi’ olarak tanımlanmaktadır (IPCC, 2025). Özellikle Nature ve IPCC raporları, göçün temel itici gücünü ‘yaşanabilirlik sınırlarının aşılması’ olarak açıklamaktadır (IPCC, 2025).
Veriler, Güney Asya ve Orta Doğu’da sıcaklık ve nem kombinasyonunun insan vücudunun dayanabileceği sınırları aştığı gün sayısının fazlalaştığını göstermektedir (Nature, 2024). Bu, insanların bir ‘tercih’ olarak değil, fiziksel hayatta kalma dürtüsüyle hareket ettiğini kanıtlamaktadır (IOM, 2024).
World Bank Groundswell güncellemeleri, tarım alanlarının çölleşmesi ve özellikle deltalarda tatlı su kaynaklarının tuzlanması nedeniyle, milyonlarca insanın ekonomik temellerini kaybettiğini, bunun da su stresi ve gıda güvensizliği sorunlarını artırdığını vurgulamaktadır (World Bank, 2024).
PIK – Potsdam İklim Etkileri Araştırma Enstitüsü, göçü tetikleyen ‘zincirleme etkilere’ (kaskadeneffekte) odaklanmaktadır (PIK, 2023). Almanca kaynaklar, seller ve fırtınalarla baş gösteren iklim değişikliğinin doğrudan etkilerinden ziyade, işsizlik, tedarik zincirinin kırılması ve artan suç oranlarının yarattığı dolaylı etkilerin göçü tetiklediğini ve bir sosyo-ekonomik çöküşün yaşandığını savunmaktadır (WBGU, 2023).
Analizlerde, azalan kaynaklar (su ve otlak) üzerindeki rekabetin yerel çatışmaları körüklediği, ‘iklimsel şiddetin’ insanları göçe zorladığı, siyasi istikrarsızlıkları ve çatışmaları artırdığı vurgulanmaktadır (IPCC, 2025). Alman strateji belgelerinde bu durum, ‘güvenlik politikası tehdidi’ (sicherheitspolitische bedrohung) olarak nitelendirilmektedir (WBGU, 2023).
Fransız sosyologlar, Afrika’nın Sahel bölgesindeki çölleşmenin, kırsal nüfusu önce büyük şehirlere, ardından kıtalararası rotalara ittiğini ve kırsal göç (l’exode rural) oluşturduğunu belirtmektedirler (Le Monde, 2024). Bu durum, plansız kentleşmeyi ve yeni yoksulluk ceplerini doğurmaktadır (IDDRI, 2023).
Fransız düşünce dünyasında öne çıkan tartışma, göçün bir ‘uyum stratejisi’ (adaptation) ve ‘mobilite hakkı’ (droit à la mobilité) olarak kabul edilmesidir (IDDRI, 2023). Eğer bir bölge yaşanamaz hale gelmişse, ‘hareket halinde olmak’ en rasyonel ve insani hayatta kalma biçimi olarak görülmektedir (Le Monde, 2024).
Küresel literatür, iklim göçünün artık bir ‘ihtimal’ değil, ‘yeni normal’ olduğunu göstermektedir (IOM, 2024). ‘Neden herkes hareket halinde?’ sorusunun cevabı, ekosistemlerin insan yaşamını destekleme kapasitesini yitirmesi ve bu durumun küresel adalet ve hukuk sistemindeki boşluklarla birleşmesidir (McAdam, 2023). Uluslararası Göç Örgütü (IOM) verileri, iklim kaynaklı yerinden edilmelerin çatışma kaynaklı göçleri sayıca geride bıraktığını teyit etmektedir (IOM, 2024).
4.3. Demografik Kırılma: ‘Yaşlanan Kuzey’ vs. ‘Genç Güney’
Dünya nüfusunda ilginç bir makas açılıyor. Gelişmiş ülkelerde nüfus hızla yaşlanıyor ve iş gücü açığı artıyor. Göç veren bölgelerde nüfus çok genç ve iklim nedeniyle işsizlik de had safhada (UN Population Division, 2025). Normalde, genç iş gücü ve göç gelişmiş ülkelerin yaşlanan nüfus problemine çözüm olabilecekken, kültürel uyum korkusu, ekonomik kaygılar ve milliyetçi dalgalar, bu demografik tamamlayıcılığı bir ‘tehdit’ olarak algılatmakta ve çatışma potansiyeli meydana getirmektedir (Economist Intelligence Unit, 2024).
2026 yılı itibarıyla küresel demografi, dünya tarihinin en keskin ayrışmalarından birini yaşamaktadır. Uluslararası literatür bu durumu ‘demografik kırılma’ (demographic divergence) olarak adlandırmakta, zengin ama yaşlanan Kuzey ile yoksul ama demografik patlama yaşayan Güney arasında oluşan gerilime işaret etmektedir (UN Population Division, 2025).
The Economist Intelligence Unit ve UN Population Division raporları, Kuzey Yarımküre’deki ekonomik daralmaya odaklanmaktadır (Economist Intelligence Unit, 2024). Japonya, Güney Kore ve İtalya gibi ülkelerde 65 yaş üstü nüfusun toplam nüfusa oranı %30’u aşmıştır. Bu durum, sosyal güvenlik sistemlerinin sürdürülebilirliğini tehdit eden bir ‘gümüş tsunami’ olarak tanımlanmaktadır (UN Population Division, 2025).
Raporlar, Batı ekonomilerinin sadece teknoloji alanında değil, bakım ve lojistik gibi temel hizmet sektörlerinde çalışacak genç nüfus bulamadığını ve bu yetenek kıtlığını (war for talent) doldurmak için agresif göç politikalarına yöneldiğini göstermektedir (Economist Intelligence Unit, 2024).
Bertelsmann Stiftung ve Destatis analizleri, bu kırılmanın toplumsal yapı üzerindeki etkilerini incelemektedir (Bertelsmann Stiftung, 2025). 2026’da Almanya’da iş gücü açığı 2 milyonun üzerine çıkmıştır. Alman kaynakları, bu açığın kapatılması için her yıl 400.000 nitelikli göçmenin gelmesi gerektiğini, ancak bunun toplumsal entegrasyon ve sosyal uyum (zusammenhalt) üzerinde büyük baskı yarattığını vurgulamaktadır (Destatis, 2025). Yaşlanan nüfusun sağlık ve bakım talepleri artarken, bu hizmetleri sunacak genç nüfusun azlığı ‘bakım krizi’ (pflegetriage) tartışmalarını 2026’nın ana gündem maddesi haline getirmiştir (Bertelsmann Stiftung, 2025).
Fransızca kaynaklar, odağı ‘genç güney’e, özellikle de sahra altı Afrika’ya çevirmiştir. 2026 itibarıyla Afrika nüfusunun yaş ortalaması 19’dur (UN Population Division, 2025). Fransız analistler, bu devasa genç enerjinin doğru eğitim ve istihdamla bir ‘ekonomik mucizeye’ dönüşebileceğini, aksi takdirde kitlesel işsizlik ve küresel göç baskısını tetikleyeceğini belirtmektedir (Le Monde, 2024).
Güney’deki genç nüfusun dijital bağlantılar aracılığıyla Kuzey’deki yaşam standartlarını takip etmesi, ancak ekonomik fırsatlara erişememesi ‘hayal kırıklığı göçünü’ (migration de désespoir) körüklemektedir (IDDRI, 2023).
Küresel strateji belgeleri, bu kırılmanın bir ‘çatışma’ değil, bir ‘tamamlayıcılık’ fırsatı olarak görülmesi gerektiğini savunmaktadır (UN Population Division, 2025). Kuzey’in sermaye ve teknolojisi ile Güney’in genç iş gücünün buluşması, ancak 2026 G20 Zirvesi gibi platformlarda tartışılabilecek yeni bir ‘Küresel Sosyal Sözleşme’ ile mümkün görülmektedir (G20 Summit Reports, 2025).
4.4. Şehirleşme Problemi ve ‘Mega-Slum’lar
2026 yılı itibarıyla küresel şehirleşme, tarihin en büyük mekânsal ve sosyal ayrışmalarından birini yaşamaktadır. Uluslararası literatür, kontrolsüz büyümenin sonucunda ortaya çıkan devasa gayri resmî yerleşim birimlerini ‘devasa gecekondulaşma’ (mega-slum) olarak tanımlamakta ve bu durumu ‘kentsel çöküş’ olarak analiz etmektedir (UN-Habitat, 2025).
UN-Habitat Dünya Şehirler Raporu ve LSE Cities analizleri, şehirleşmeyi bir ‘hizmet krizi’ olarak ele almaktadır (LSE Cities, 2024). 2026 tahminleri, gelişmekte olan ülkelerdeki kentsel nüfusun %60’ından fazlasının, su, sanitasyon ve elektrik gibi temel hizmetlerden yoksun ‘mega-slum’larda yaşayacağını göstermektedir (UN-Habitat, 2025). Lagos, Mumbai ve Kinşasa gibi şehirler, kapasitelerinin çok ötesinde büyüyerek ‘yönetilemez kentsel yığınlar’ haline gelmiştir (LSE Cities, 2024).
Bu bölgelerdeki ekonomik faaliyetlerin neredeyse tamamı kayıt dışıdır. Bu alanlar, ekonomik kalkınmaya katkı sağlamaktan ziyade yoksulluğu derinleştirmektedir (UN-Habitat, 2025). Alman kaynakları, bu yerleşimlerin genellikle nehir yatakları, dik yamaçlar veya endüstriyel atık alanları gibi tehlikeli bölgelerde kurulduğunu belirtmektedir (WBGU, 2023). İklim değişikliğine bağlı sel ve aşırı sıcak dalgalarının bu bölgelerde ‘toplu ölümlere’ yol açma riski %40 artmıştır (IPCC, 2025). Plansız yapılaşma ve bitki örtüsünün yokluğu, bu bölgeleri yaz aylarında yaşanamaz hale getiren devasa ‘ısı kapanlarına’ dönüştürmektedir (LSE Cities, 2024).
Konuyu mekânsal ayrışma ve insan hakları üzerinden görmek istediğimizde, modern şehirlerin ‘parlak gökdelenler’ ve ‘çamurlu mahalleler’ olarak ikiye bölünmesinin bir tür ‘mekânsal apartheid’ (apartheid spatial) meydana getirdiği görülür (Davis, 2022). Bu keskin sınır, toplumsal barışı tehdit eden derin bir öfke biriktirmektedir (UN-Habitat, 2025).
Mega-Slum sakinleri, fiziksel olarak şehirde olsalar da, hukuki ve sosyal olarak ‘görünmezdirler’ (Davis, 2022). Stratejik raporlar, bu dışlanmışlığın radikal hareketler ve suç örgütleri için uygun bir zemin hazırladığını vurgulamaktadır (World Economic Forum, 2025). Şehirlerin çeperlerinde oluşan devasa ‘iklim gettoları’, sosyal entegrasyondan yoksun, suça ve radikalleşmeye açık bir ortam yaratmaktadır (UN-Habitat, 2025).
Analizlere göre, ‘mega-slum’ problemi sadece bir konut sorunu değildir. Bu sorun, küresel eşitsizliğin, iklim krizinin ve demografik kırılmanın en somut dışavurumudur. ‘Yerinde iyileştirme’ (slum upgrading) modelleri ve mülkiyet haklarının tanınması gibi reformlar bir çözüm olarak görünmektedir (UN-Habitat, 2025).
4.5. Yeni Bir ‘Güvenlik’ Sorunu: Ekolojik Sınırlar
Günümüzde artık sınırlar sadece askerlerle değil, ekolojik duvarlarla da korunmaya çalışılmaktadır (Stockholm Resilience Centre, 2022). 2026 dünyasında zengin bölgeler, kendi kaynaklarını (su ve gıda) korumak için ‘kapalı toplumlar’ (gated communities) oluşturma eğilimindedir. Bu durum, küresel çapta bir ‘kaynaklara dayalı ayrımcılık’ (ekolojik apartheid) riskini doğurmaktadır (World Economic Forum, 2025).
Uluslararası stratejik literatürde, ‘güvenlik’ kavramı askeri tehditlerden ziyade biyosferin istikrarı üzerine odaklanan ‘ekolojik güvenlik’ (ecological security) perspektifine evrilmiştir (Stockholm Resilience Centre, 2022). Raporlar, biyosfer bütünlüğü, iklim değişikliği ve tatlı su kullanımı dahil olmak üzere altı sınırın aşıldığını teyit etmektedir (IPCC, 2025). Bu durum, ulusal güvenliği ‘doğal sistemlerin öngörülebilirliği’ üzerine kuran devletler için en büyük belirsizlik kaynağıdır (World Economic Forum, 2025).
World Economic Forum Küresel Riskler Raporu, ekolojik sınırların aşılmasını ‘çarpan etkisi yaratan bir tehdit’ (threat multiplier) olarak tanımlamaktadır (World Economic Forum, 2025). Bir bölgedeki su kıtlığı, gıda güvensizliğini, o da siyasi istikrarsızlığı ve nihayetinde kitlesel göçü tetiklemektedir (IPCC, 2025).
Alman savunma doktrinlerinde, nadir toprak elementleri ve su gibi kritik kaynakların tükenmesi ve ‘hammadde kıtlığı’ (rohstoffknappheit), devletler arası çatışma potansiyelini artıran bir güvenlik sorunu olarak görülmektedir (WBGU, 2023). Dolayısı ile bir ülkenin güvenliği, artık sadece ordusuyla değil, ormanlar, su havzaları ve tarım arazileri gibi ekosistemlerinin, ekolojik dayanıklılığı (ökologische resilienz) ile ölçülmektedir (PIK, 2023).
L’Effondrement des Écosystèmes: Fransız analistler, ekosistemlerin çöküşünü (l’effondrement des Écosystèmes) bir ‘egemenlik kaybı’ olarak nitelendirmektedir (IDDRI, 2023). Toprakları yaşanamaz hale gelen veya tarımsal kapasitesini kaybeden bir devletin siyasi bağımsızlığının kağıt üzerinde kalacağı açıktır (Le Monde, 2024).
4.6. Çözüm Yolları
Uluslararası literatürde İklim Göçleri ve Demografik Kırılmalar, yönetilmesi gereken bir krizden ziyade, küresel sistemin yeni bir gerçekliği olarak kabul edilmektedir (IOM, 2024). IOM Strateji Belgesi ve UNHCR, göçün bir ‘başarısızlık’ değil, bir ‘uyum stratejisi’ (adaptation) olarak görülmesini savunmaktadır (UNHCR, 2025).
2026 yılındaki en büyük çözüm aracı, 1951 Mülteci Sözleşmesi’nin ‘iklimsel zulmü’ de kapsayacak şekilde genişletilmesi veya iklim göçmenlerine yönelik özel bir ‘geçici koruma statüsü’ oluşturulmasıdır (McAdam, 2023). İş gücü açığı olan ‘Yaşlanan Kuzey’ ile iklim riski altındaki ‘Genç Güney’ arasında yasal ve döngüsel iş gücü koridorlarının kurulması ve dönüşümlü göç programlarının oluşturulması, demografik kırılmayı dengeleyecek bir çözüm gibidir (UN Population Division, 2025).
Germanwatch ve Bielefeld Üniversitesi analistleri, konuyu hem yerinde koruma hem de yasal entegrasyon üzerinden ele almaktadır (Germanwatch, 2024). Alman hükümetinin gündemine gelen ‘iklim pasaportu’ (klimapass) modeli, vatanları sular altında kalan özellikle ada devletlerinin bireylerine, tarihsel karbon emisyonu yüksek olan ülkelerde ikamet ve çalışma hakkı verilmesini öngörmektedir (Bielefeld Üniversitesi, 2025).
Le Monde ve IDDRI raporları, çözümü ‘iklim adaleti’ ve bölge odaklı kalkınmada görmektedir (IDDRI, 2023). Fransız analistler, göç veren ülkelerle ‘kazan-kazan’ odaklı ekonomik ortaklıklar kurulmasını, Güney’in genç nüfusunun kendi ülkesinde yeşil enerji ve sürdürülebilir sanayi kollarında istihdam edilmesini en kalıcı çözüm olarak görmektedir (Le Monde, 2024).
Stratejik raporlar, göçün kaçınılmaz olduğu durumlarda, şehirlerin ‘mega-slum’lara dönüşmesini engellemek için, kapsayıcı kentsel planlama ve sosyal konut projelerinin hayati önemini vurgulamaktadır (UN-Habitat, 2025).
Küresel literatüre göre, iklim göçünü engellemeye çalışmak yerine, bu hareketi ‘düzenli, güvenli ve insan onuruna yaraşır’ bir sürece dönüştürme daha sağlıklı sonuçlar üretecektir (IOM, 2024). 2026 G20 Zirvesi gündeminde, zengin ülkelerin demografik ihtiyaçları ile iklim mültecilerinin güvenlik ihtiyaçlarının eşleştirilmesi ‘yeni küresel toplumsal sözleşme’nin temel taşı olarak görülmektedir (G20 Summit Reports, 2025).
5. Bölüm: Yapay Zeka ve İnsan Failliğinin (Agency) Kaybı
İşe alım, hukuk, sağlık, vb. konularda, yapay zekanın karar alma mekanizmalarına dahil olması, insanın kendi hayatı üzerindeki kontrolünü sorgulatmaktadır (Yeung, 2023). Buradaki temel sorun şudur: Algoritmalar tarafından yönetilen bir toplumda ‘özgür irade’ ve ‘toplumsal sorumluluk’ kavramları neye dönüşecektir? Çünkü iş gücü piyasasındaki bu büyük dönüşüm, toplumsal statü algımızı kökten sarsmaktadır (O’Neil, 2022).
Yapay zeka artık sadece bir ‘araç’ değil, toplumsal yapıda karar verici bir ‘aktör’ haline gelmiştir (Pasquale, 2020). ‘İnsan failliği’, bireyin kendi hayatı üzerinde seçim yapma, eylemde bulunma ve bu eylemlerin sorumluluğunu alma kapasitesini ifade etmektedir (Coeckelbergh, 2023). Şimdi, bu kapasitenin nasıl aşındığına dair sathi bir analiz yapmaya çalışacağız.
5.1. Algoritmik Yönetimsellik (Nudging)
Eskiden, ne izleyeceğimiz, ne satın alacağımız, kiminle tanışacağımız, vb. kararlarımızı kendi irademizle verdiğimizi düşünürdük. Bugün ise algoritmalar bizi adeta ‘dürtmektedir’ (nudging) (Thaler ve Sunstein, 2021). Algoritmalar, önümüze sundukları seçenekleri daraltarak, adeta görünmez bir yönlendirme ile, bizleri belirli bir yöne sevk etmektedir. Bu durum, seçme özgürlüğünü, bir ‘seçenekler listesinden tercih yapma’ illüzyonuna indirgemektedir (Zuboff, 2021).
Algoritmalar, bireylerin zayıf anlarını, duygusal durumlarını ve geçmiş verilerini kullanarak ‘kişiye özel dürtmeler’ oluşturmaktadır (hyper-personalized nudging) (Yeung, 2023). Bu durum, bireyin bir seçimi kendi iradesiyle mi yoksa algoritmaların tasarımıyla mı yapıldığını belirsizleştiren bir ‘otonomi krizi’ yaratmaktadır (Coeckelbergh, 2023).
Uluslararası literatürde ‘algoritmik yönetimsellik’ (algorithmic governmentality) ve bunun bir alt dalı olan ‘nudging’ (dürtme), bireylerin kararlarının veri analitiği yolu ve incelikle yönlendirildiği dijital bir disiplin rejimi olarak tanımlanmaktadır (Rouvroy ve Berns, 2023).
Süddeutsche Zeitung ve Bielefeld Üniversitesi raporları, yönetimselliği ‘veri temelli vesayet’ üzerinden eleştirel bir süzgeçten geçirmektedir (Süddeutsche Zeitung, 2025). Harvard Business Review analizlerine göre, dijital platformlar arayüz tasarımı (dark patterns) ve bildirimler yoluyla, kullanıcıları tüketim, oy verme veya sağlık alışkanlıkları konusunda ‘fısıltı’ düzeyinde yönlendirmektedir (Harvard Business Review, 2024).
Alman sosyologlar, kararların algoritmalara devredildiği bu sistemi ‘algokrasi’ olarak adlandırmaktadırlar (Reckwitz, 2022). Bireylerin rasyonel ikna süreçlerinden ziyade, bilinçaltı dürtülerle (affective computing) yönetilmesi, demokratik katılım kültürünü zayıflatmaktadır (Han, 2022).
Fransız düşünürler, algoritmik yönetimselliğin bireyi bir ‘kişi’ olarak değil, bir ‘veri profili’ (dividual) olarak gördüğünü savunmaktadır (Citton, 2023). Sistem, bireyin ne yapacağını o daha yapmadan ‘tahmin ederek’ (predictive policing / marketing) eylem alanını daraltmaktadır (O’Neil, 2022).
Le Monde analizlerine göre, bu güç biçimi geleneksel yasalar gibi yasaklamamakta, tam aksine seçenekleri manipüle ederek, bireyin sistemin istediği yöne gitmesini sağlamaktadır (Le Monde, 2025).
AB Yapay Zeka Yasası (AI Act) gibi düzenlemeler, ‘bilinçaltı manipülasyon yapan’ algoritmik dürtmeleri yasaklamaya odaklanmıştır (European Commission, 2024). Uluslararası kaynaklar, nudging’in sağlık ve çevre gibi kamu yararı ile ilgili konularda bir fırsat olabileceğini kabul etmekle birlikte, bunun şeffaf olmayan ve otonomiyi yok eden biçimlerini en büyük etik tehdidi olarak görmektedir (OECD, 2025).
OECD 2026 Yönetişim Raporu, ‘algoritmik şeffaflık’ hakkını yeni bir temel insan hakkı olarak önermektedir (OECD, 2026).
5.2. ‘Kara Kutu’ (Black Box) Kararları ve Sorumluluk Boşluğu
Kritik toplumsal kararlar artık yapay zeka tarafından verilir olmuştur. Birinin işe alınıp alınmayacağı, bankadan kredi çekip çekemeyeceği, hatta bazı ülkelerde hukuki ceza indirimleri konusunda yapay zeka belirleyici haldedir (Richardson ve Gilbert, 2023). Ancak yapay zekanın kararlarını nasıl verdiğini çoğu zaman sistemin yaratıcıları bile tam olarak açıklayamamakta, konu ile ilgili bir şeffaflık sorunu ortaya çıkmaktadır (Wachter ve diğerleri, 2022).
Bir algoritma hatası ile karşılaşıldığında kim suçlanacaktır? Bu durum, bir anlamda sorumluluk kaybı demektir. ‘Sistem böyle karar verdi!’ cümlesi, bireysel ve kurumsal sorumluluğun buharlaşmasına neden olmaktadır (O’Neil, 2022).
Yapay zeka sistemlerinin karar alma süreçlerindeki şeffaflık kaybı, uluslararası hukuk ve teknoloji literatüründe ‘kara kutu’ (black box) problemi olarak tanımlanmaktadır (Pasquale, 2020). Bu durum, bir algoritmanın işe alım reddi, kredi onayı, vb. belirli bir sonuca nasıl ulaştığının, ne kullanıcı ne de geliştirici tarafından tam olarak anlaşılamamasını ifade etmektedir (Wachter ve diğerleri, 2022).
‘Derin öğrenme’ (deep learning) modellerinin karmaşıklığı, kararın arkasındaki rasyoneli ‘insan dimağının ötesine’ taşımıştır (Marcus ve Davis, 2023). Bu durum, bir hata yapıldığında suçun yazılımcıya mı, veri setine mi, yoksa otonom sistemin kendisine mi ait olduğu konusunda bir ‘sorumluluk boşluğu’ (accountability gap) oluşturmaktadır (Yeung, 2023).
Frank Pasquale gibi kuramcıların güncellemeleri, kara kutuların birer ‘yönetim aracı’ haline geldiğini ve şirketlerin ‘ticari sır’ gerekçesiyle bu opaklığı koruyarak hukuki denetimden kaçtığını savunmaktadır (Pasquale, 2024).
Alman hukukçular, bir kararın denetlenememesinin (nachvollziehbarkeit), anayasal bir hak olan ‘adil yargılanma’ ve ‘savunma hakkı’ ile çeliştiğini vurgulamaktadırlar (Hoffman-Riem, 2023). Eğer bir sistem neden ‘hayır’ dediğini açıklayamıyorsa, o karar hukuken hükümsüz sayılmalıdır (Bundesverfassungsgericht, 2024).
Yürürlüğe giren yeni Alman tazminat düzenlemeleri, açıklanamayan kararların sorumluluğunu doğrudan üreticiye (strict liability) yükleme eğilimindedir (Bundesjustizministerium, 2025).
Fransız kaynakları, AB Yapay Zeka Yasası (AI Act) kapsamında, ‘yüksek riskli’ kararlarda bireylerin anlamlı bir açıklama alma hakkının mutlak olduğunu savunmaktadır (Le Monde, 2025). Kara kutuların içinde gizlenen ırkçı veya cinsiyetçi eğilimlerin tespit edilememesi, Fransız sosyologlar tarafından ‘dijital kadercilik’ olarak nitelendirilmektedir (Rouvroy ve Berns, 2023).
Küresel düzeyde kabul gören husus, ‘açıklanamayan bir kararın meşru kabul edilemeyeceği’ yönündedir (Richardson ve Gilbert, 2023). Uluslararası teknoloji zirvelerinde, algoritmik sistemlerin ‘insan müdahalesi’ (human-in-the-loop) olmadan nihai karar vermesi yasaklanmaya başlanmış ve sorumluluk boşluğunu doldurmak için ‘algoritmik denetim’ (algorithmic auditing) yeni bir meslek dalı olarak kurumsallaşmıştır (IEEE, 2025).
5.3. Bilişsel Dışsalllaştırma (Cognitive Offloading)
‘Bilişsel dışsalllaştırma’ (cognitive offloading), nörobilim ve psikoloji literatüründe, hatırlama, hesaplama ve yön bulma gibi zihinsel görevlerin, harici cihazlara veya algoritmalara devredilmesi süreci olarak tanımlanmaktadır (Risko ve Gilbert, 2023). Nature Human Behaviour ve 2026 tarihli University College London raporları, bu olguyu ‘genişletilmiş zihin’ teorisi üzerinden ele almaktadır (University College London, 2026). Bireylerin, internette kolayca bulabileceklerini bildikleri bilgileri beyinlerinde depolamaktan vazgeçtikleri (google effect) vurgulanmaktadır (Sparrow ve diğerleri, 2022).
2026 tahminleri, navigasyon cihazlarına aşırı güvenin, beynin mekansal hafızadan sorumlu bölgesi olan hippocampusün gri madde yoğunluğunu azalttığını teyit etmektedir (Nature Human Behaviour, 2024). Uzmanlar, dışsalllaştırmanın zihni ‘düşük seviyeli’ görevlerden kurtarıp, daha yaratıcı süreçlere odaklanma imkanı sunduğunu, ancak bu ‘boşalan kapasitenin’ genellikle pasif içerik tüketimiyle doldurulduğunu belirtmektedir (Carr, 2022).
Manfred Spitzer’in çalışmaları ve Max Planck Enstitüsü analizleri, bu süreci ‘dijital demans’ (digitale demenz) riski çerçevesinde eleştirel bir süzgeçten geçirmektedir (Spitzer, 2022). Alman kaynakları, bilişsel işlevlerin dışarıya devredilmesini, kullanılmayan kasların erimesine benzetmektedir (Max Planck Enstitüsü, 2025). Analizlerde, basit aritmetik veya dil çevirisi gibi işlemlerin sürekli yapay zekaya bırakılmasının, çocuklarda ‘derin işlemleme’ (deep processing) yeteneğini zayıflattığı uyarısı yapılmaktadır (Deutscher Lehrerverband, 2024).
Bilginin ‘nasıl’ elde edildiği ve ‘neden’ doğru olduğu üzerine düşünmek yerine doğrudan sonuca (output) odaklanmanın, toplumsal rasyonaliteyi zayıflattığı savunulmaktadır (Nichols, 2021).
Bernard Stiegler’in felsefi mirası ve CNRS 2026 raporları, konuyu biyolojik ve teknik olanın birleşimi anlamına gelen ‘exosomatisation’ (insanın biyolojik sınırlarını aşarak, akıllı telefonlar vb. teknolojik aletler aracılığıyla ‘vücut dışı organlar’ üretmesi) kavramıyla açıklamaktadır (CNRS, 2026). Akıllı telefonlar ve AI asistanları, artık birer ‘araç’ değil, zihnimizin dışsal birer ‘bilişsel protezi’ olarak kabul edilmektedir (Stiegler Foundation, 2023). Fransız düşünürler, bu protezlerin bozulması veya erişilemez olması durumunda bireyin yaşadığı ‘bilişsel inme’ (paralysie cognitive) durumuna dikkat çekmektedirler (Citton, 2023).
Bireylerin kendi bilgi birikimleri ve deneyimleri üzerindeki kontrollerini kaybedip teknik sistemlere bağımlı hale gelmeleri, ‘bilginin proleterleşmesi’ olarak nitelendirilmektedir (Stiegler Foundation, 2023).
İnsan beyni, enerji tasarrufu yapmak için zor işleri devretmeye meyillidir (Carr, 2022). Navigasyon cihazları nedeniyle yol bulma yeteneğimizi kaybetmemiz gibi, şimdi de muhakeme yeteneklerimizi devretmekteyiz (Sparrow ve diğerleri, 2022). Karmaşık bir konuda derinlemesine düşünmek yerine AI’dan özet veya çözüm beklemek, insanın eleştirel düşünme ve sorun çözme ‘kabiliyetlerini’ zayıflatmakta, bir nevi analitik tembellik oluşmaktadır (Nichols, 2021). Fikirlerin kime ait olduğu belirsizleştikçe, özgünlük ve entellektüel üretim kimliği sarsılmaktadır (Marcus ve Davis, 2023).
OECD Eğitim Direktörlüğü, okullarda ‘bilişsel dayanıklılık’ (cognitive resilience) derslerinin müfredata eklenmesini önermektedir (OECD, 2025). Uluslararası kaynaklar, teknolojinin zihnimizi genişletme potansiyelini kabul etmekle birlikte, temel bilişsel yetilerin tamamen devredilmesinin, insan otonomisini tehdit eden bir ‘zihinsel asalaklık’ yaratabileceği konusunda uyarmaktadır (Carr, 2022).
5.4. Sosyal Sınıflandırma ve ‘Veri-Özne’
Yapay zeka bizi insan olarak değil, birer ‘veri noktası’ olarak görür. Sosyolojik anlamda bu, insanın nesneleşmesidir (Lyon, 2024). Surveillance Studies Centre ve 2026 tarihli Data & Society Institute raporları, konuyu ‘algoritmik kategorizasyon’ üzerinden ele almaktadır (Data & Society Institute, 2026).
David Lyon gibi kuramcıların güncellemeleri, algoritmaların bireyleri ‘değerli’ ve ‘riskli’ olarak ikiye ayırdığını vurgulamaktadır (Lyon, 2024). Bu sınıflandırma, kredi puanlamasından sağlık sigortası primlerine, işe alım süreçlerinden sınır kontrolüne kadar hayatın her alanında ‘görünmez bariyerler’ yaratmaktadır (Richardson ve Gilbert, 2023).
Birey artık hakları olan bir vatandaş olmaktan ziyade, sürekli analiz edilen bir ‘veri seti’ olarak görülmektedir (Zuboff, 2021). Bu durum, bireyin kendi geleceği üzerindeki kontrolünü yitirmesine ve ‘verisel kadere’ (data-destiny) maruz kalmasına yol açmaktadır (O’Neil, 2022).
Almanya merkezli sosyolojik analizler (AlgorithmWatch ve Bielefeld Üniversitesi), süreci ‘dijital sınıflandırma’ ve bunun sosyal etkileri üzerinden incelemektedir (AlgorithmWatch, 2024). Alman literatürü, algoritmaların toplumda ‘kazananlar’ ve ‘kaybedenler’ yaratan yeni bir hiyerarşi kurduğunu savunmaktadır (Bielefeld Üniversitesi, 2025).
Analizlerde, bu sınıflandırmanın gelir ve eğitim gibi geleneksel sınıf yapısını, tüketim alışkanlıkları ve sosyal medya etkileşimi gibi dijital davranışlarla harmanlayarak ‘şeffaf olmayan bir kast sistemi’ yaratmaktadır (AlgorithmWatch, 2024). Alman hukukçular, veri-özne haline getirilen bireylerin ‘otonom karar verme’ yetisinin, profil tabanlı öngörülerle (predictive analytics) zayıflatılmasını, bir insan hakları sorunu olarak nitelendirmektedirler (Hoffman-Riem, 2023).
Le Monde Diplomatique ve CNIL 2026 strateji belgeleri, konuyu ‘nicelleştirilmiş birey’ ve gözetim pratikleri çerçevesinde açıklamaktadır (CNIL, 2026). Fransız düşünürler, bireyin sürekli puanlanmasını ve sınıflandırılmasını (scoring), sosyal bir disiplin aracı olarak görmektedir (Le Monde Diplomatique, 2025).
Algoritmalar, bir kişinin gelecekte suç işleme veya işten ayrılma ihtimalini ‘tahmin ederek’ o kişi hakkında şimdiden işlem yapılmasına neden olabilmektedir. Bu, insanın ‘kendini gerçekleştirme’ ve ‘değiştirme’ potansiyelini elinden alan bir kadercilik yaratmaktadır (O’Neil, 2022).
Yapay zeka ile insan arasındaki ilişki, ‘efendi-köle’ ilişkisinden ziyade, insanın kendi iradesini yavaş yavaş ve gönüllü olarak teknolojik bir sisteme devrettiği bir ‘otomasyon teslimiyeti’ne dönüşme riski taşımaktadır (Coeckelbergh, 2023).
AB Veri Yasası (Data Act) ve diğer uluslararası düzenlemeler, bireyin ‘veri-özne’ olarak metalaştırılmasını engellemek için ‘verisel otonomi’ hakkını güçlendirmeye çalışmaktadır (European Commission, 2024). Ancak küresel literatür, sosyal sınıflandırmanın artık modern ekonominin ve devlet yönetiminin ‘görünmez mimarisi’ haline geldiği konusunda birleşmektedir (Lyon, 2024).
5.5. Çözüm Yolları
Makalenin başından itibaren ele almaya çalıştığımız devasa yapbozun parçaları özetle şu şekildedir:
1. Ekonomik olarak güvencesizleşen birey (prekarya) (Standing, 2021),
2. Psikolojik olarak yalnızlaşmakta ve kaygı duymaktadır (dijital yalnızlık) (Turkle, 2017),
3. Bilişsel olarak gerçeği ayırt etmekte zorlanmakta (post-truth) (McIntyre, 2021),
4. Fiziksel olarak yerinden edilmektedir (iklim göçü) (Betts ve Collier, 2023),
5. Ve sonunda iradesini algoritmalara devretmektedir (faillik kaybı) (Coeckelbergh, 2023).
Uluslararası literatürde ‘insan failliği’nin (human agency) kaybı, bireyin karar alma yetisinin algoritmalara devredilmesi ve ‘bilişsel asalaklık’ riski olarak tanımlanmaktadır (Yeung, 2023). Çözüm stratejileri, failliği (eylemliliği) yeniden kazanmak için şu üç ana sütun üzerinde yükselmektedir:
Stanford İnsan Merkezli YZ Enstitüsü – HAI ve Center for Humane Technology raporları, çözümü kontrolün insanda kalmasını sağlayan tasarım modellerinde görmektedir (Stanford HAI, 2025). ‘Döngüdeki insan’ (human-in-the-loop) kavramı, yargı, sağlık ve savunma gibi kritik kararlarda, yapay zekanın sadece ‘tavsiye’ veren bir asistan olarak kalmasının ve nihai onayın her zaman insan tarafından verilmesinin yasal bir zorunluluk olması gerektiğini savunmaktadır (Center for Humane Technology, 2025).
‘Failliği koruyan tasarımın’ (agency-preserving design) esas alınarak, algoritmaların kullanıcıya seçenekleri ‘dikte etmek’ yerine, kararın arkasındaki nedenleri açıklayarak (explainable AI) bireyin muhakeme yeteneğinin geliştirilmesi hedeflenmektedir (Wachter ve diğerleri, 2022). Yaygınlaşan eğitim modelleri, bilişsel direnç eğitiminin öncelenmesini, bireylere yapay zekanın ‘halüsinasyonlarını’ ve manipülatif ‘dürtmelerini’ (nudging) fark etmeyi öğreterek zihinsel otonominin güçlendirilmesini amaçlamaktadır (OECD, 2025).
Fraunhofer Enstitüsü ve Alman Etik Konseyi Raporları, konuyu bireyin verileri ve kararları üzerindeki ‘egemenliği’ üzerinden ele almaktadır (Fraunhofer Enstitüsü, 2025). Bireylerin hangi algoritmaların kendilerini etkilediğini bilmeleri ve bu sürece müdahale etme hakları (opt-out) vurgulanmaktadır (Deutscher Ethikrat, 2025).
Alman kaynakları, ‘otomatik karar verme sistemlerine’ karşı itiraz hakkının anayasal bir güvenceye kavuşturulmasını savunmaktadır (Bundesverfassungsgericht, 2024). Yapay zekanın bir kararı ‘neden’ aldığının açıklanamadığı durumlarda (black box), bu kararın hükümsüz sayılması ve sorumluluğun sistemi tasarlayan insana yüklenmesi, failliği korumak için hukuki bir bariyer olarak görülmektedir (Bundesjustizministerium, 2025).
Le Monde ve CNIL 2026 strateji belgeleri, çözümü teknik sistemlerle araya konulacak ‘eleştirel mesafe’ ve ‘otomatizmden kurtulma’ süreçlerinde görmektedir (CNIL, 2026). Fransız düşünürler, bireylerin ne izleyecekleri, ne satın alacakları, vb. rutin kararlarının, algoritmalara bırakılmamasını teşvik eden ‘dijital bilinç’ kampanyalarını savunmaktadır (Le Monde, 2025).
Faillik, algoritmanın önerisine ‘hayır’ diyebilme kapasitesi olarak yeniden tanımlanmaktadır (Coeckelbergh, 2023). AB Yapay Zeka Yasası kapsamında güçlendirilen bu hak, bir algoritma tarafından sınıflandırılan veya reddedilen bireyin, bir insanla muhatap olma ve kararı yeniden değerlendirtme hakkını mutlak bir kural haline getirmektedir (European Commission, 2024).
Uzmanlar, yapay zekanın bir ‘bilişsel protez’ olarak faydalı olabileceğini, ancak bu protezin ‘zihnin kendisi haline gelmemesi’ gerektiğini vurgulamaktadır (Stiegler Foundation, 2023). OECD 2026 Dijital Ekonomi Raporu, failliği korumanın yolunun, insanlara teknolojiden ‘kaçmayı’ değil, teknolojiyi ‘eleştirel bir üst akılla yönetmeyi’ öğretmekten geçtiğini belirtmektedir (OECD, 2026).
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
“(Ey Rabbimiz) Seni tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka bir bilgimiz yoktur. Hiç şüphesiz, en iyi bilen Sensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin.”
(Bakara, 2/32)
Kaynakça
AlgorithmWatch. (2024). Digital Classification and Social Impact: Annual Report 2024. Berlin.
Appadurai, A. (2020). Duygusal Politika: Korkunun Yükselişi ve Demokrasinin Geleceği. İletişim Yayınları.
Baden-Württemberg Sosyal Bakanlığı. (2025). Digitaler Burnout und Recht auf Nichterreichbarkeit. Baden-Württemberg Ministerium für Soziales, Gesundheit und Integration.
Baudrillard, J. (2016). Simülakrlar ve Simülasyon. (Çev. O. Adanır). Doğu Batı Yayınları.
Bauman, Z. (2015). Akışkan Modern Dünyada Kültür. (Çev. İ. Çapcıoğlu, F. Ömek). Atıf Yayınları.
Bertelsmann Stiftung. (2023). Einsamkeit in Deutschland: Eine gesellschaftliche Herausforderung. Gütersloh.
Bertelsmann Stiftung. (2025). Soziale Bindungen Report 2026. Gütersloh.
Betts, A. ve Collier, P. (2023). Refuge: Transforming a Broken Refugee System. Penguin Books.
Bielefeld Üniversitesi. (2025). Klimapass als Rechtsinstrument: Eine Analyse. Bielefeld.
Bourdieu, P. (2018). Ayrım: Beğeninin Toplumsal Eleştirisi. (Çev. D. F. Şannan). Heretik Yayınları.
Bourdieu, P. ve Passeron, J. C. (2015). Yeniden Üretim: Eğitim Sistemine İlişkin Bir Teorinin İlkeleri. (Çev. A. Sümer, L. Ünsaldı ve Ö. Akkaya). Heretik Yayınları.
Brown, B. (2021). Atlas of the Heart: Mapping Meaningful Connection and the Language of Human Experience. Random House.
Bundesjustizministerium. (2025). Änderungen im Haftungsrecht für Künstliche Intelligenz. Berlin.
Bundesverfassungsgericht. (2024). Grundrechtliche Gewährleistungen bei Automatisierten Entscheidungen. Karlsruhe.
Cacioppo, J. T. ve Patrick, W. (2019). Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W.W. Norton & Company.
Carr, N. (2022). The Glass Cage: Automation and Us. W.W. Norton & Company.
Casilli, A. (2020). La Solitude Connectée: Paradoxes de l’Hypermodernité. Seuil.
Castro, H. (2023). FOBO: Medo de Estar Offline e Saúde Mental. Universidade de São Paulo.
Center for Humane Technology. (2025). Agency-Preserving Design: Guidelines for Human-Centered AI. San Francisco.
Center for Humane Technology. (2025). Design Guide for Human Connection: Building Digital Products for Well-being. San Francisco.
Chesney, R. ve Citron, D. K. (2019). Deep Fakes: A Looming Challenge for Privacy, Democracy, and National Security. California Law Review, 107(6), 1753-1819.
Citron, D. K. (2021). Nefret Suçları: İnternetin Karanlık Tarafı. (Çev. S. Koç). İletişim Yayınları.
Citton, Y. (2023). L’Économie de l’attention à l’ère des intelligences artificielles. La Découverte.
CNIL. (2026). Stratégie pour l’Autonomie Numérique et la Protection des Données 2026-2030. Commission Nationale de l’Informatique et des Libertés.
CNRS. (2025). La marchandisation de la solitude: Impact des compagnons IA. Centre National de la Recherche Scientifique.
CNRS. (2026). L’Exosomatisation et la Prothèse Cognitive. Centre National de la Recherche Scientifique.
Coeckelbergh, M. (2023). Human Agency in the Age of AI: Philosophical Perspectives. MIT Press.
Crawford, K. (2024). Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary Costs of Artificial Intelligence. Yale University Press.
Data & Society Institute. (2026). Algorithmic Categorization and Social Stratification. New York.
Davis, M. (2022). Planet of Slums: Urban Involution and the Informal Proletariat. Verso Books.
Destatis. (2025). Demografische Entwicklung und Fachkräftemangel in Deutschland. Statistisches Bundesamt.
Deutscher Ethikrat. (2025). Freiheit im Zeitalter der Algorithmen. Berlin.
Deutscher Ethikrat. (2025). Mensch-Maschine-Interaktion: Ethische Fragen zur KI-Companionship. Berlin.
Deutscher Lehrerverband. (2024). Bildung im Digitalen Zeitalter: Risiken und Potenziale. Berlin.
Durkheim, E. (2013). İntihar: Toplumbilimsel İnceleme. (Çev. Ö. Ozankaya). Cem Yayınevi.
Economist Intelligence Unit. (2024). The North-South Demographic Divide: Analysis and Projections. The Economist Group.
Ehrenberg, A. (2021). La Fatigue d’être soi: Dépression et société. Odile Jacob.
European Commission. (2024). Artificial Intelligence Act: Final Text and Implementation Guidelines. Brussels.
European Commission. (2025). Well-being and Mental Health Action Plan 2025-2030. Brussels.
Festinger, L. (2017). Bilişsel Çelişki Kuramı. (Çev. A. Turnalar). İthaki Yayınları.
Fondation Jean-Jaurès. (2022). L’Atomisation Sociale et l’Anxiété Existentielle: Manifestations et Conséquences. Paris.
Fondation Jean-Jaurès. (2025). Réintégrer l’Individu Atomisé: Architecture Sociale et Planification Urbaine. Paris.
Fraunhofer Enstitüsü. (2025). Datensouveränität und Algorithmische Entscheidungssysteme. München.
Frenken, K. ve Schor, J. (2019). Gig Ekonomisinin Ekonomik Coğrafyası ve Sosyal Etkileri. Ekonomi Coğrafyası Dergisi, 15(2), 45-69.
Fukuyama, F. (2019). Kimlik: Onur Talebi ve Öfke Politikası. (Çev. H. Kaya). Profil Kitap.
Future Trends Institute. (2025). Strategic Forecasting Report: Mental Health Crisis 2026-2030. New York.
G20 Summit Reports. (2025). Global Social Contract: Meeting Notes and Action Items. G20 Documentation Service.
German Digital Welfare Act. (2025). Recht auf digitale Auszeit. Bundesministerium für Digitales und Verkehr.
Germanwatch. (2024). Klimapass: Ein Instrument für Klimagerechtigkeit. Berlin.
Granovetter, M. (2018). The Strength of Weak Ties: A Network Theory Revisited. American Journal of Sociology, 173(12), 89-112.
Habermas, J. (2020). Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü. (Çev. M. Sancar ve T. Bora). İletişim Yayınları.
Han, B. C. (2022). Müdigkeitsgesellschaft: Das erschöpfte Selbst in der Leistungsgesellschaft. Matthes & Seitz.
Harari, Y. N. (2020). 21. Yüzyıl İçin 21 Ders. (Çev. S. Siral). Kolektif Kitap.
Harvard Business Review. (2024). The Hidden Patterns: How UI Design Shapes User Behavior. Harvard Business Publishing.
Hobbes, T. (2019). Leviathan. (Çev. S. Lim). Yapı Kredi Yayınları.
Hoffman-Riem, W. (2023). Algorithmische Entscheidungen und Grundrechtsschutz. Mohr Siebeck.
Holst, H. (2023). Digitale Heimarbeit: Fluch oder Segen?. Journal für Arbeits- und Organisationspsychologie, 67(3), 145-159.
Holt-Lunstad, J., Smith, T. B. ve Baker, M. (2023). Loneliness as a Public Health Threat: Evidence and Interventions. Annual Review of Public Health, 44, 167-193.
Hüther, G. (2020). Etwas mehr Gehirn, bitte: Eine Einladung zur Wiederentdeckung der Freude am eigenen Denken. Vandenhoeck & Ruprecht.
IDDRI. (2023). L’Apatridie Environnementale: Un Défi pour le Droit International. Institut du Développement Durable et des Relations Internationales.
IEEE. (2025). Standards for Algorithmic Auditing and Transparency. Institute of Electrical and Electronics Engineers.
ILO. (2024). Gig İşçileri ve Dijital Platformlar Raporu 2024. Uluslararası Çalışma Örgütü.
IOM. (2024). World Migration Report 2024. International Organization for Migration.
IPCC. (2025). İklim Değişikliği ve Eşitsizlik Raporu 2025. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli.
Kahan, D. M. (2019). Bilişsel Yanlılık ve İklim Değişikliği Politikası. Davranışsal Kamu Politikası, 3(2), 195-212.
Kakutani, M. (2018). Hakikatin Ölümü: Trump Çağında Yalanlar. (Çev. C. Mizrahi). Doğan Kitap.
Keen, A. (2018). Dijital Diktatörlük: İnternetin Karanlık Yüzü. (Çev. L. Konca). İndigo Kitap.
Keyes, R. (2004). The Post-Truth Era: Dishonesty and Deception in Contemporary Life. St. Martin’s Press.
Le Monde Diplomatique. (2025). La Quantification de l’Individu: Surveillance et Discipline Sociale. Paris.
Le Monde. (2024). Les Exilés Climatiques: Une Réalité du Présent. Série Spéciale Climat.
Le Monde. (2025). L’IA et l’érosion de l’autonomie: Analyse et Solutions. Paris.
Lewandowsky, S. ve Ecker, U. K. H. (2020). Yanlış Bilginin Düzeltilmesi: İlerlemeler ve Zorluklar. Psikolojik Bilim, 25(1), 45-58.
Lipovetsky, G. (2020). Le Règne de l’Hyperindividualisme: Miroir Numérique et Perte d’Altérité. Gallimard.
LSE Cities. (2024). Urban Crisis: The New Geography of Housing Exclusion. London School of Economics.
Lyon, D. (2024). The Culture of Surveillance: Classification and Social Control in the Digital Age. Polity Press.
Marcus, G. ve Davis, E. (2023). Rethinking AI: Building Artificial Intelligence We Can Trust. Random House.
Max Planck Enstitüsü. (2025). Kognitive Auslagerung: Neurowissenschaftliche Perspektiven. Max-Planck-Institut für Kognitions- und Neurowissenschaften.
McAdam, J. (2023). Climate Change, Forced Migration, and International Law. Oxford University Press.
McIntyre, L. (2018). Post-Truth. MIT Press.
McIntyre, L. (2021). Post-Truth. MIT Press.
MIT Media Lab. (2025). Social Skills Atrophy in the Digital Age: Neurological Insights. Cambridge, MA.
MIT Technology Review. (2025). The Illusion of Intimacy: AI Companions and Human Relationships. MIT Press.
Milanovic, B. (2023). Eşitsizlik: 21. Yüzyılın En Büyük Sorunu. (Çev. M. Aslan). İletişim Yayınları.
Ministère de la Cohésion Sociale. (2025). Plan National contre la Solitude et l’Atomisation Sociale. République Française.
Murgia, M. (2024). Artificial Companions: The Social Construction of Relationships with AI. Oxford University Press.
Murthy, V. (2024). Together: The Healing Power of Human Connection in a Sometimes Lonely World. Harper Collins.
Müller, J. W. (2018). Popülizm Nedir?. (Çev. O. Yıldız). İletişim Yayınları.
Nature Human Behaviour. (2024). Spatial Navigation and Digital Dependence: Impact on Brain Structure. Springer Nature.
Nehls, M. (2021). Soziale Aushungerung im Zeitalter der digitalen Kommunikation. Psychotherapie im Dialog, 22(2), 12-18.
Nguyen, C. T. (2021). Epistemik Balonlar ve Yankı Odaları: Sosyal Epistemoloji Üzerine Bir Ayrım. Felsefe ve Kamusal İşler, 49(2), 141-167.
NHS England. (2025). Social Prescribing: Guidelines and Outcomes Study. National Health Service.
Nichols, T. (2021). The Death of Expertise: The Campaign Against Established Knowledge and Why It Matters. Oxford University Press.
Odell, J. (2020). How to Do Nothing: Resisting the Attention Economy. Melville House.
OECD. (2025). Cognitive Resilience: Educational Frameworks for the Digital Age. Organisation for Economic Co-operation and Development.
OECD. (2025). Mental Health Strategy: Beyond GDP to Gross National Connection. Organisation for Economic Co-operation and Development.
OECD. (2026). Digital Economy Outlook 2026: Human Agency and Technology. Organisation for Economic Co-operation and Development.
OECD. (2026). Governance Report 2026: Algorithmic Transparency as a Human Right. Organisation for Economic Co-operation and Development.
Oldenburg, R. (2019). The Great Good Place: Cafes, Coffee Shops, Bookstores, Bars, Hair Salons, and Other Hangouts at the Heart of a Community. Hachette.
O’Neil, C. (2022). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. Crown Publishing Group.
Pariser, E. (2018). Filtre Balonu: İnternetin Göstermedikleri. (Çev. İ. A. Aksoy). OpenBeta Yayınları.
Pasquale, F. (2015). Kara Kutu Toplumu: Algoritmalar Gizli Kodlar ve Dijital Çağda Büyük Veri. (Çev. Ö. S. İdil). Koç Üniversitesi Yayınları.
Pasquale, F. (2020). The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information. Harvard University Press.
Pasquale, F. (2024). New Laws of Robotics: Defending Human Expertise in the Age of AI. Harvard University Press.
PIK. (2023). Kaskadeneffekte des Klimawandels auf Migration. Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung.
Piketty, T. (2014). Yirmi Birinci Yüzyılda Kapital. (Çev. H. Koçak). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Piketty, T. (2020). Sermaye ve İdeoloji. (Çev. A. Yılmaz). İş Bankası Kültür Yayınları.
Piketty, T. ve Saez, E. (2024). Küresel Sermaye Vergilendirmesi: Bir Model. Oxford University Press.
Przybylski, A. K., Murayama, K. ve DeHaan, C. R. (2022). Fear of Missing Out and Fear of Being Offline: New Dimensions in Digital Anxiety. Journal of Social and Clinical Psychology, 41(2), 82-107.
Putnam, R. D. (2020). Tek Başına Bowling: Amerika’nın Azalan Sosyal Sermayesi. (Çev. M. Şenol). Liberte Yayınları.
Reckwitz, A. (2021). Die Gesellschaft der Singularitäten: Zum Strukturwandel der Moderne. Suhrkamp Verlag.
Reckwitz, A. (2022). Algokratie und Gesellschaft: Soziologische Perspektiven. Suhrkamp Verlag.
Richardson, R. ve Gilbert, J. (2023). Regulating Automated Decision Systems: A Guide for Policymakers. AI Now Institute.
Risko, E. F. ve Gilbert, S. J. (2023). Cognitive Offloading: How the Mind Uses External Resources to Think. Cambridge University Press.
Rodrik, D. (2023). Küreselleşme Sonrası: Piyasa ve Devlet Arasında Yeni Bir Denge. (Çev. N. Eraydın). İletişim Yayınları.
Rosa, H. (2020). Unverfügbarkeit. Residenz Verlag.
Rosanvallon, P. (2018). Karşı-Demokrasi: Güvensizlik Çağında Siyaset. (Çev. E. Keskin). İletişim Yayınları.
Rouvroy, A. ve Berns, T. (2023). Gouvernementalité Algorithmique et Perspectives d’Émancipation. Réseaux.
Sarıkaya, B. (2023). Dijital Yalnızlık ve Sosyal Medya: Kuramsal ve Platform Temelli Bir İnceleme. Türkiye Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 112-134.
Schmidt, J. (2021). Digitale Vereinsamung: Eine empirische Studie. Zeitschrift für Medienpsychologie, 33(4), 178-195.
Schor, J. (2022). Paylaşım Ekonomisinin Paradoksu: Dijital Platformlar Nasıl Eşitsizliği Artırıyor. (Çev. E. Soğancılar). İletişim Yayınları.
Sennett, R. (2017). Karakter Aşınması: Yeni Kapitalizmde İşin Kişilik Üzerindeki Etkileri. (Çev. B. Yıldırım). Ayrıntı Yayınları.
Sparrow, B., Liu, J. ve Wegner, D. M. (2022). The Google Effect on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips. Science.
Spitzer, M. (2020). Einsamkeit: Die unerkannte Krankheit. Droemer Knaur.
Spitzer, M. (2022). Digitale Demenz: Wie wir uns und unsere Kinder um den Verstand bringen. Droemer Knaur.
Standing, G. (2014). Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf. (Çev. E. Bulut). İletişim Yayınları.
Standing, G. (2017). Temel Gelir: Herkes İçin Adil Bir Toplum. (Çev. C. Öner). İletişim Yayınları.
Standing, G. (2019). Plütokrasi ve Prekarya. (Çev. B. Baysal). İletişim Yayınları.
Stanford HAI. (2025). Human-Centered AI Design Principles. Stanford University Human-Centered AI Institute.
Stanford Human-Centered AI Institute. (2025). AI Companions: Impact on Human Development and Sociality. Stanford University.
Stiegler Foundation. (2023). L’Avenir de l’Intelligence: Entre Autonomie et Dépendance. Fondation Bernard Stiegler.
Stiglitz, J. E. (2016). Eşitsizliğin Bedeli. (Çev. O. İşler). İletişim Yayınları.
Stockholm Resilience Centre. (2022). Planetary Boundaries: An Update. Stockholm University.
Sunstein, C. R. (2018). Republic: Bölünmüş Demokrasi Dijital Çağda. (Çev. A. E. Pilgir). Ayrıntı Yayınları.
Süddeutsche Zeitung. (2025). Die Datenbasierte Vormundschaft: Eine Kritische Analyse. München.
Thaler, R. H. ve Sunstein, C. R. (2021). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Yale University Press.
Tufekci, Z. (2018). Twitter ve Tear Gas: Dijital Çağda Protest ve İktidar. (Çev. U. Y. Kaya ve E. Akpınar). İletişim Yayınları.
Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.
Turkle, S. (2017). Yalnız Birlikte: Dijital Çağda Yakınlığın Beklenen Keyfini Niçin Bulamıyoruz?. (Çev. Ç. Hocaoğlu). Nobel Akademik Yayıncılık.
Turkle, S. (2023). Artificial Friendship: How AI is Changing the Nature of Human Relationships. MIT Press.
Twenge, J. (2022). iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy. Simon & Schuster.
U.S. Surgeon General. (2025). The Loneliness Epidemic: A Public Health Crisis. U.S. Department of Health and Human Services.
UN Population Division. (2025). World Population Prospects 2025: Demographic Polarization. United Nations.
UN Women. (2025). Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Endeksi Raporu 2025. Birleşmiş Milletler Kadın Birimi.
UN-Habitat. (2025). World Cities Report 2026: Urban Crisis and the Future of Cities. United Nations Human Settlements Programme.
UNHCR. (2018). The 1951 Refugee Convention. United Nations High Commissioner for Refugees.
UNHCR. (2025). Climate Change, Disaster Displacement and International Protection. United Nations High Commissioner for Refugees.
UNICEF. (2025). Children’s Relationships with AI: Social Development Concerns. United Nations Children’s Fund.
UNICEF. (2025). Dünya Çocuklarının Durumu 2025. Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu.
University College London. (2026). Cognitive Offloading: Extended Mind and Digital Dependencies. UCL Institute of Cognitive Neuroscience.
Vaidhyanathan, S. (2020). Anti-Social Media: How Facebook Disconnects Us and Undermines Democracy. Oxford University Press.
Vatansever, A. (2020). Prekarya ile Dayanışma. (Çev. S. Tekin). İletişim Yayınları.
Wachter, S., Mittelstadt, B. ve Russell, C. (2022). Counterfactual Explanations Without Opening the Black Box: Automated Decisions and the GDPR. Harvard Journal of Law & Technology.
WBGU. (2023). Klimakrise als Sicherheitsrisiko: Migration und Konflikt im Antropozän. Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen.
WHO Mental Health Report. (2025). Global Burnout: The Epidemic of Exhaustion. World Health Organization.
World Bank. (2024). Groundswell: Preparing for Internal Climate Migration. World Bank Group.
World Economic Forum. (2025). Global Risks Report 2026. WEF.
World Health Organization. (2024). Loneliness and Social Isolation as Health Risks. WHO.
World Inequality Lab. (2025). Dünya Eşitsizlik Raporu 2026. Paris School of Economics.
Yeung, K. (2023). Algorithmic Regulation and Human Agency. Oxford University Press.
Zak, P. (2018). The Neuroscience of Trust: Management Behaviors That Foster Employee Engagement. Harvard Business Review, 96(1), 84-90.
Zuboff, S. (2021). Gözetim Kapitalizmi Çağı. (Çev. M. Şenol). Profil Kitap.
© Her hakkı mahfuzdur. İşbu web sitesi ve içeriğine ilişkin tüm fikrî haklar ile her türlü telif hakları www.dinveilim.com sitesine ait olup, 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. www.dinveilim.com sayfalarındaki yazı, resim, fotoğraf, grafik, çizim, vs. her türlü görüntü malzemesinin elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır. Ancak www.dinveilim.com sitesinde yer aldığının belirtilmesi ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir.
SELAM 